Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

Good morning sunshine!

In de praktijk van alledag kom ik veel alleenstaanden tegen die (stiekem) denken dat ze single zijn omdat ze niet de moeite waard zijn. En daar zitten heus leuke, aardige mensen tussen. Deze bescheiden mensen denken vaak dat het hebben van een leuke relatie of succes in het leven afhangt van zaken waar het henzelf aan ontbreekt. Een vriendin verwoordde het laatst nogal heftig: ‘Of je bent fysiek aantrekkelijk, intelligent en grappig of succesvol en rijk, anders is het een behoorlijke klus een leuke partner te vinden of überhaupt gelukkig te zijn. Ik ben het allemaal niet.’

Onze vriendin, die overigens best grappig, intelligent en aantrekkelijk is, gaat gebukt onder een pessimistisch wereldbeeld. Na een aantal nare ervaringen uit het verleden denkt ze dat dit nou eenmaal de ‘harde werkelijkheid’ is waaraan ze zich liever niet te vaak bezeert. Als het aan haar ligt doet ze geeneens moeite meer.

De meeste mensen zullen hun onzekerheden niet snel aan de grote klok hangen, daarom hebben meer mensen er last van dan je mogelijk verwacht. Anderen benadrukken hun mindere eigenschappen juist veel te vaak om potentiële criticasters voor te zijn. Slechte, en onnodige gewoonte.

Mensen voelen zich minderwaardig en slecht omdat ze inzoomen op hun mindere kanten en hun positieve eigenschappen als vanzelfsprekend (of helemaal niet) zien

Herken je het? Je bent hierin niet uniek. En het is ook niet erg. Sterker nog: het heeft iets sympathieks om jezelf niet specialer te vinden dan anderen, maar als je daardoor gevoelens van minderwaardigheid en beperking ervaart dan wordt het tijd voor een herevaluatie.

Met welke standaard vergelijk jij jezelf?
Vooral wanneer je iemand bent die veel tv kijkt, glossy bladen leest en jezelf vergelijkt met die onrealistische standaard kun je al snel denken dat er van alles aan je ontbreekt. Uit onderzoek blijkt dat zowel tv-kijkende als bladen-lezende vrouwen en mannen ongelukkiger worden als ze in de media veel worden geconfronteerd met perfecte (gephotoshopte) modellen. Daar voelen ze zichzelf onaantrekkelijker door. Logisch. Wij zijn sociale dieren en vergelijken onszelf nou eenmaal met anderen. Zo weten we hoe het met onszelf gaat.

Die vergelijkingsdrang is de reden waarom roddelbladen zo goed verkopen. Het voelt goed te weten dat ook de Groten der Aarde ziek worden, scheiden, het slachtoffer worden van vreemdgaande partners en dood gaan. Al dit sociale vergelijken heeft effect op hoe je jezelf ziet en voelt. Al naar gelang net wie je jezelf vergelijkt, voel je je beter of slechter. De som ervan bepaalt min of meer je zelfbeeld. Dit beeld is niet statisch, maar lijkt naar verloop van tijd lijkt het statische proporties aan te nemen. Je raakt gewend aan de manier waarop je jezelf ziet. En de mensen om je heen ook.

En het moge inmiddels duidelijk zijn: in de zoektocht naar liefde is het van wezenlijk belang hoe je jezelf ziet. Als je iets aan jezelf niet zo fraai vindt, is het logisch te denken dat een afwijzing op liefdesgebied daar in verband mee staat. Na een reeks afwijzingen zoek je naar voor de hand liggende oorzaken. ‘Oren te groot? Te mager? Is het mijn handicap? Ben ik niet intelligent of grappig genoeg?’ Zeker als iemand er een opmerking over heeft gemaakt kan het veel pijn doen. Het is niet altijd iets waar je veel aan kunt veranderen. Het goede nieuws: grote kans dat het aan iets anders ligt.

Angst voor afwijzing is een groter struikelblok dan de minpunten zelf

De vicieuze cirkel van een gebrekkig zelfvertrouwen
Uit onderzoek blijkt dat mensen met weinig zelfvertrouwen, een afwijzing of het uitblijven van reactie vaak verkeerd interpreteren. Meestal wordt iets wat daarvoor al als eigen minpunt werd gezien ten onrechte ‘de grote nummer één reden’ om te worden afgewezen. Zo kan een karakteristieke neus, terugtrekkende haargrens, een dik setje benen of gebrek aan opleiding onnodig een obsessie worden.

Een afwijzing veroorzaakt vaak een vicieuze cirkel. De ontvanger voelt zich nog onzekerder na afwijzing, stelt zich bang en krampachtig op, zodat een volgend contact nog moeilijker verloopt enzovoort. En die focus op eigen minpunten wordt bij elke afwijzing onnodig vergroot. De angst voor afwijzing is vaker een groter struikelblok dan de minpunten zelf. Minstens zo vaak heeft een afwijzing aan jouw adres helemaal geen betrekking op jou als persoon. In veel gevallen kent iemand je nog helemaal niet, staat iemand niet echt open, zit toevallig in de rats door werk, een ziek familielid of stervend konijn. De redenen zijn ontelbaar en hebben vaak meer met toeval en timing te maken dan met een afwijzing van jou als persoon.

Angst voor afwijzing is overigens niets om je voor te schamen. Het is universeel. Dat is het resultaat van jaren opvoeding. We hebben allemaal geleerd ons netjes te gedragen, anders vallen we buiten de boot. We willen er allemaal maar al te graag bijhoren, ook de mensen die er prat op gaan dat ze zich van niemand wat aantrekken. We zijn meester geworden in het herkennen van de rode signalen als we iets ‘verkeerd’ doen. Een verontwaardigde blik van een collega kan al genoeg zijn om je slecht te voelen. Afgewezen worden door iemand die je graag op intieme wijze wilt leren kennen komt nog harder aan.

Zelfvertrouwen kweken: een gewoonte die je kunt leren door anders te focussen
Soms gaat het om een algeheel, moeilijk te duiden, gevoel van minderwaardigheid, soms gaat het om hele specifieke zaken, zoals een te kleine neus of een lage opleiding dat mensen remt in hun sociale leven. Uit onderzoek blijkt echter dat mensen met een laag zelfbeeld bijna zonder uitzondering een te eenzijdig, en daarmee onrealistisch, beeld van zichzelf hebben. Zoals gezegd: ze focussen zich vooral op één of een paar in eigen ogen mindere punten en vergeten de goede.

Als ze zichzelf door de ogen van liefhebbende familie of vrienden zouden zien, zouden ze iets heel anders ervaren. Hun zelfbeeld is niet realistisch, zouden psychologen zeggen. Sommige mensen hangen hun hele zelfwaarde op aan flaporen, gestotter of krappe beurs. E als je jezelf eenmaal zo ziet is dat een gewoonte die lastig te veranderen lijkt. De hele werkelijkheid lijkt erop ingericht.

Uit onderzoek blijkt keer op keer dat mensen met een laag zelfbeeld hun prestatie, complimenten of verdiensten vaak bagatelliseren tot een mazzeltje of een verkeerd oordeel van iemand anders. En als het een keer slecht gaat denken ze dat het wel aan henzelf ligt. Dat klopt met hun wereldbeeld, en dat is soms verdomd moeilijk te corrigeren.

Er zijn hierom zelfs zat talentvolle artiesten die grote prijzen winnen en nog steeds zo aan zichzelf twijfelen dat ze zichzelf letterlijk uitkotsen als ze weer het podium op moeten. Bij mensen die wat meer vertrouwen in zichzelf hebben ziet dezelfde wereld er vaak anders uit. Ze zijn trots als ze hun diploma hebben behaald, of als ze een compliment krijgen over hun uiterlijk. Natuurlijk, ze hebben er toch hard voor gewerkt. En ze weten best dat ze geen Kate Moss of Johnny Depp zijn, maar dat bruine kleurtje en dat nieuwe kapsel staat ze toch best goed.

Mensen met weinig zelfvertrouwen wijten mislukkingen aan zichzelf en hun verdiensten aan toeval, mensen met zelfvertrouwen doen het precies andersom

Jammer genoeg vinden gedachten over jezelf vaak een manier om in de werkelijkheid bevestigd te worden (niet iedereen wint desondanks prijzen). Als je denkt dat je een suffe sul bent, een lelijk eendje of domoor dan zul je jezelf eerder conform die gedachten gedragen en anderen zullen je eerder aldus behandelen. Over deze wisselwerking tussen gedachten en werkelijkheid zijn talloze onderzoeken te vinden die de kracht ervan bevestigen. Het staat bekend onder de term self-fullfilling prophecy (zichzelf vervullende profetie). Dat wat je verwacht, heeft een grotere kans om, direct of via een omweg, ook daadwerkelijk uit te komen. En dit gaat best ver.

Er bestaat een heel bekend psychologisch onderzoek waarin leraren van tevoren valse informatie kregen over de nieuwe leerlingen die zij les zouden geven. Zowel de kinderen als leraren wisten niet dat ze aan een experiment meededen. De onderzoekers hadden verschillende schoolklassen met even intelligente kinderen (met eenzelfde gemiddelde IQ en dezelfde rapportcijfers) een verschillend label gegeven: ‘dom’, ‘gemiddeld’, ‘erg intelligent’. De schoolresultaten die tot dusverre gelijk waren, verschilden op het volgende rapport aanzienlijk. De als ‘dom’ gelabelde kinderen gingen achteruit in hun schoolprestaties, de gemiddelde kinderen haalden dezelfde cijfers als voorheen, en de kinderen met het label ‘intelligent’ scoorden gemiddeld een stuk hoger dan ze voorheen deden. De conclusie is even verbluffend als duidelijk: slechts de verwachtingen van de leraar zorgden voor het verwachte effect.

Wat voor de kinderen geldt, geldt ook voor ons. Terugkerende gedachten in de vorm van negatieve of positieve conclusies over jezelf hebben de neiging werkelijkheid te worden, en te blijven. Nu we dat beseffen kunnen we die ‘werkelijkheid’ op een gunstige wijze beïnvloeden. Je kunt niet van een ander verwachten dat deze jou leuk en aantrekkelijk vindt wanneer jij dat zelf niet vindt.

Daarom kun je hier maar het beste zelf mee aan de slag gaan. Door vaker de andere kant van jezelf te zien en te benoemen. Het is niet de bedoeling een vervelende, opgepompte tjakka-versie van je te maken, maar een iets krachtiger zelfbeeld kun je vast gebruiken. Daarom geef ik je hieronder een oefening waarvan de positieve werking in talloze onderzoeken iis vastgesteld.

Oefening: ontmoet de goede kant van jezelf
We doen een simpele schrijfoefening die in de praktijk op veel mensen een nogal verrassend effect kan hebben. Ik ken je niet persoonlijk, maar ik kan je garanderen dat jij een aantal goede kenmerken en eigenschappen hebt die je hebt verwaarloosd in je leven. Veel mensen vinden de pluspunten als vanzelfsprekend en ze worden soms amper gezien. De focus ligt vaak op de minpunten. Een focus die zwaktes onnodig vergroot en positieve eigenschappen verwaarloost. Misschien focus jij je op je verlegenheid, gebrekkige algemene ontwikkeling, of… iets anders. In deze oefening ga je naar jezelf kijken. Misschien voelt het gekunsteld en onnatuurlijk, maar geloof me, uiteindelijk is jouw focus op je mindere kanten dat ook.

1. De positieve kanten van jouw zelfbenoemde minkanten
Schrijf links eigenschappen op van jezelf waar je niet blij mee bent en rechts de positieve kant daarvan. In de praktijk blijken sommige mensen hierin zo ongetraind, dat ik je alvast een beetje op weg zal helpen. Verlegen mensen zijn in de praktijk vaak attent, gevoelig, intelligent, zien wat andere mensen nodig hebben enzovoort. Tegenover faalangst staat vaak de eigenschap het ‘goed willen doen’, betrouwbaarheid. Vind je bepaalde lichaamsdelen onaantrekkelijk? Benoem de uiterlijke kenmerken die je wel mooi vindt… je handen, tanden, navel… je kunt het allemaal gebruiken.

2. Jouw positieve kanten
Ben je de vorige oefening goed doorgekomen? Dan wordt deze oefening vast een eitje. Noem nu alleen de eigenschappen op waar je al blij mee bent en die je als jouw sterke punten ziet. Hou je niet in, schrijf er zoveel mogelijk, ook al overlappen ze met eigenschappen uit de vorige oefening. Schrijf - zonder censuur of beperkingen - welke eigenschappen jij hebt die prettig voor een ander zouden kunnen zijn.

3. Hoe ziet een ander jou?
Dacht je dat je nu al klaar was? Nee, we doen het grondig of niet. Ik zou willen dat je nu aan iemand die jij vertrouwt en van wie jij weet dat ie dol op jou is vraagt om jouw positieve kanten te beschrijven. Zeg maar dat het van de dokter moet.

4. Onthoud ze!
Maak een korte, makkelijk te onthouden, samenvatting van je positieve eigenschappen, en geef ze als je weer eens te gefocust bent op je mindere kanten, een gelijke aandacht. Het kan geen kwaad ze elke dag even uit te spreken. Ik weet dat het kinderachtig klinkt, maar het helpt! Onderzoek laat zien dat als je daar ’s ochtends en ’s avonds een gewoonte van maakt dit echt effect heeft op hoe je jezelf ervaart.