Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

Sinds ik een interessant boek heb gelezen van vechtexpert Rory Miller over geweld in de echte wereld besef ik hoe weinig ik er eigenlijk vanaf weet. Behalve dan dat ik het niet wil meemaken en potentieel gevaarlijke situaties mijd. Gewelddadige situaties zijn verwarrend, vluchtig en angstaanjagend. Ik heb er – God zij geprezen – heel weinig ervaring mee, maar het verleden is niet altijd een goede voorspeller van de toekomst. Je kunt altijd een keer op het verkeerde moment op de verkeerde plek zijn. Net als ik zijn de meeste mensen – zelfs degenen die enthousiast aan een vechtsport doen – niet tot slecht voorbereid op het omgaan met heuse geweldsituaties. Ook niet als het anderen in onze omgeving gebeurt. Misschien worden wij op dat moment gespaard, maar vaak gedragen we ons als verlamd klapvee. Veel mensen staan erbij, kijken naar elkaar … en doen niks of lopen gewoon weg. Dat is het bekende toeschouwer of omstander-effect.

Het meemaken van geweld of misbruik alleen kunnen een zwaar trauma opleveren, te beseffen dat anderen je, als het er op aankomt, aan je lot overhalen maakt de psychologische wond nog gapender. Toevallig wijt de website Welingelichte kringen vandaag een (nuancerend) artikeltje over het toeschouwer-effect. Goed om daar even bij stil te zijn: wat zou jij in de de verschillende situaties doen?

Jerry Sandusky (67), rechterhand van de Penn State top-coach Joe Paterno wordt beschuldigd van 40 gevallen van seksueel misbruik. Joe Paterno moest ontslag nemen, omdat hij niet ingreep. Mike McQueary, een assistent-coach die in 2002 getuige was van de verkrachting van een kind, deed geen aangifte bij de politie. McQueary zegt dat hij het destijds aan Paterno meldde, maar dat die geen actie ondernam. Een conciërge was al 2 jaar eerder getuige van een aanranding, maar deed verder ook niets. Hoe is het mogelijk dat iemand niet ingrijpt op zo’n moment? Waarom houd je zoiets jaren stil, wetende dat de dader met jonge jongens blijft werken? Is dit een voorbeeld van het ‘toeschouwer-effect of het ‘Kitty Genovese-effect’?

Lees hier het hele artikel.

En hier een confronterend blog-artikel van neuropsycholoog en zelfverdediging-enthousiast Sam Harris.

Psychologisch woordenboek: het Savantsyndroom
Soms lijkt een mentale achterstand op een bepaald gebied een groot talent op een ander gebied te geven. Autisme en bepaalde vormen van mentale retardatie gaan soms samen met een bijzonder geheugen voor specifieke details of abstracte getallen. Wanneer dit talent bovennatuurlijk lijkt – zoals het leren van de IJslandse taal binnen een week of het lezen van een boek in een uur en 98 % letterlijk kunnen onthouden – dan spreken we van het Savantsyndroom.

Er wordt geschat dat ongeveer 30 – 50 % van de autisten savant-achtige skills heeft. Wat maakt dat vooral autisme en het Savantsyndroom zo vaak samengaan? De criteria voor autisme geven meer inzicht: gebrekkige communicatieve vaardigheden en weinig inlevingsvermogen, een hyperfocus voor detail en obsessief, repetitief gedrag. Volgens onderzoekers maken die drie eigenschappen dat een autistisch brein zich vastbijt in een bepaald interessegebied en daar in leert uitblinken. De hersenen van idiots savants (geleerde dwazen) blijken in staat tot ogenschijnlijk onmenselijke berekeningen die voor de gemiddelde mens alleen met een hulpmiddel mogelijk zijn, met een camera, rekenmachine of computer bijvoorbeeld. Zo wordt Stephen Wiltshire weleens ‘de menselijke camera’ genoemd. Slechts na een helikoptervluchtje van 45 minuten tekent hij met bijna feitelijke accuratesse Rome na. Ik zou niet eens mijn Ikea-wasmand kunnen namaken.

Hier zie je Stephen aan het werk:

Psychologisch woordenboek: echolocatie
Echolocatie is het vermogen van bepaalde dieren (vleermuizen, dolfijnen en sommige walvissen) om voorwerpen te lokaliseren door zelf geluid uit te zenden en te luisteren naar de echo die wordt ontvangen door hun oor. Op die manier kunnen zij obstakels in hun omgeving bepalen. Zij kijken eigenlijk met hun oren. Er zijn een aantal blinde mensen die zich deze techniek ook eigen hebben gemaakt. Daarvoor maken ze klakgeluiden met hun tong. Volgens dit artikel op Welingelichtekringen.nl worden er steeds vaker blinde mensen getraind om hun oren als ogen te leren gebruiken. Maak in onderstaand filmpje kennis met de twee bijzondere visionairs die zich hiervoor inzetten.

We hebben een speciaal circuit in de hersenen dat verantwoordelijk is voor het herkennen en lezen van gezichten. Dat weten we vooral omdat dit systeem bij sommige mensen kapot is of ontbreekt.

We vallen onbewust op partners wier gezichtsverhoudingen op de onze lijken en we herkennen het meteen als we iemand heel mooi of onaantrekkelijk vinden. En toch? Schoonheid zit in het oog van de toeschouwer. Een toeschouwer die heeft geleerd van veredelde vissenkoppen te houden. De BBC laat in een minuut de evolutie van ons menselijk gezicht zien. En jep, ook Doutzen heeft een fish face, een hele gave.

Hoewel de meesten van ons niet meer geloven in bezetenheid door kwade entiteiten blijft slaapwandelen een mysterieus fenomeen. Twee op tien mensen spoken tijdens de diepe slaap (slow wave sleep) weleens rond. Meestal zijn het jongeren onder de 18. Ondanks dat de slaapwandelaar de ogen open heeft en zich bewust is van zijn omgeving ontbreekt ‘de geest in de machine’. Slaapwandelen – of somnambulisme zoals deze schemerige activiteit ook wordt genoemd – gaat verder dan wandelen alleen. Koken, baden, masturberen, seksen, autorijden, gebouwen beklimmen en het plegen van een moord: Het zijn allemaal geregistreerde activiteiten van mensen die eigenlijk in diepe slaap verkeerden. Het schijnt dat ongeveer twee op de tien mensen wel eens aan slaapwandelen. De ogen zijn daarbij open, er is bewustzijn van de omgeving, maar er is geen ‘geest in de machine’. Heldere oorzaken van waarom de een dagelijks slaapwandelt en de ander niet, zijn onbekend. Wat we wel weten is dat, terwijl iemand in diepe slaap verkeert, diens motorisch hersencentrum kan ontwaken om er een geheel eigen feestje van te maken.

De psychologie van tegenwoordig is allang niet meer zo naargeestig en anaal-gepreoccupeerd als toen het in opkomst kwam. Waar Freud (de pijprokende, coke snuivende, MILF-georïenteerde, psychotherapeut die alle psychologen een slecht imago heeft gegeven) zich vooral bezighield met de herkomst van neurosen en angsten, zijn psychologen tegenwoordig meer geïnteresseerd in positieve gevoelens en hogere bewustzijnstoestanden. Deze zoektocht in de psychologie heet dan ook heel toepasselijk: Positieve Psychologie. Een van haar belangrijkste concepten is: flow. Een term die ik ook vaak van mijn surfgenootjes hoor wanneer zij hun favoriete bezigheid beschrijven.

Als ik een buitenstaander moet uitleggen waarom ik surf, en wat er zo verslavend aan vindt, dan… weet ik het eigenlijk niet. Het voelt lekker, maar waarom? Op zich is surfen namelijk een uiterst nutteloze bezigheid: naar ‘buiten’ peddelen om me naar ‘binnen’ te laten voeren op het eerste de beste golfje. Het is vergelijkbaar met het onvermoeibare heen-en-weer-gewaggel van Dido die zijn stok ophaalt. En nog een keer. En nog een keer. Waarom doet Dido het? Misschien om zijn baasje te pleasen. Waarom doe ik het?

De Hongaarse psycholoog Mihály Csíkszentmihályi (hierna om overduidelijke redenen M te noemen) heeft zich gespecialiseerd in dit soort vragen. Hoewel het juist uitspreken van zijn naam al voor hoofdpijn zorgt, heeft hij met zijn zoektocht het concept flow op de wetenschappelijke kaart gezet. Zijn boek Flow werd een enorme bestseller en hij werd een van de sleutelfiguren van de Positieve Psychologie.

Meneer M merkte dat mensen het gelukkigst zijn als zij in een staat verkeren waarin ze helemaal opgaan in de activiteit waarmee ze bezig zijn. De mensen die hij interviewde voor zijn geluksonderzoek gebruikten heel vaak metaforen die te maken hadden met ‘stromend water’. Ze hadden in hun gelukkigste momenten het gevoel alsof ze opgingen in de waterstroom waarin ze meevloeiden – of het nou schilderen, dansen of hardlopen was. De term ‘go with the flow’ gaat daarover. Het klinkt natuurlijk verdacht veel als surfen.

Flow ontstaat volgens M wanneer je een doel in het hier-en-nu voor ogen hebt dat om focus en directe feedback vraagt, omdat het anders – als je even niet oplet – misgaat. Het gaat om een bezigheid, passend bij jouw skills, die het uiterste van je vraagt. Net niet te moeilijk dus. Die focus geeft jou de mogelijkheid jezelf te vergeten, één te worden met wat je doet en daarbij elk gevoel van tijd te vergeten. Mensen die in de flow zitten vergeten vaak zelfs de noden van hun lichaam (honger, dorst, een botbreuk) omdat de activiteit in zichzelf zo belonend is (en niet (alleen) om het geld of de roem achteraf). Flow is de hoofdprijs.

In je hersenen kunnen neuropsychologen de flow duidelijk terugzien. Het heeft min of meer eenzelfde uitwerking als cocaïne – jammer dat Freud dat destijds niet wist.

Hoewel het willen ervaren van flow datgene is wat surfers door weer en wind naar het strand drijft, is het niet iets dat ze makkelijk cadeau krijgen. De meeste surfsessies zijn namelijk gewoon ‘lekker’. Ook prima, maar voor flow is iets extra’s nodig. Je kunt jezelf niet in een flow forceren, of zelfs maar voorspellen wanneer het jouw beurt is. Het gebeurt gewoon. Wanneer alles op bijna magische manier samenkomt. De golven, de juiste stemming, een prettig zonnetje, goede vrienden in de buurt.

Flow klinkt bijzonder relaxt, maar zonder uitzondering gaan er maanden- of jarenlange voorbereidingen aan vooraf. Voor de meeste surfers zijn die gekoppeld aan vernederende sessies in slappe blubber, ruzies met agressieve locals, doodsangsten wanneer de golven stukken hoger zijn dan ze vanaf het strand lijken, en het pijnlijke gevoel uit zoute bubbels te bestaan na een flinke spoelpartij.

Voordat je in de flow komt, moet vaak keihard gebuffeld worden.

De liefelijke term ‘flow’ mag daarom best vervangen worden door een meer toepasselijke naam. Het Mihály Csíkszentmihályi-gevoel bijvoorbeeld.

Deze man heeft het Mihály Csíkszentmihályi-gevoel goed te pakken!

Psychologisch woordenboek: antropomorfisme
Wanneer menselijke eigenschappen en waarde-oordelen worden toegeschreven aan niet-menselijke wezens zoals dieren, planten, goden of dingen, dan noemen we dat antropomorfisme. Erg menselijk om te doen. Zo hebben we allemaal wel eens de neiging het gekras, geblaf of gekwispel van onze favoriete huisdieren als menselijke uitingen te willen interpreteren. ‘Ja, Fido, jij bent ook boos op Peter hé? Het is ook een zak!’

Wat denken ze nou echt? De slimme mensen van de BBC weten het:

Soms zijn woorden overbodig. Freud had het in ieder geval niet beter kunnen zeggen. Als je dictator wilt worden is het soms handig een flinke plank voor je hoofd te hebben, daar kun je ver mee komen. Maar als die plank hardhandig door een heel volk wordt weggegrist, dan is het veiliger de werkelijkheid van de dreiging te erkennen. Sommige dictators hebben elk gevoel voor werkelijkheid verloren. Na deel 1, nu een gevalletje ontkenning deel 2.

Terwijl Libiërs zich wapenen tegen Kadhafi, meent de goedlachse dictator: “Iedereen houdt van mij. Mijn mensen zouden zonder problemen voor mij sterven!”

Psychologisch woordenboek: cherry picking
Cherry picking (kersen plukken) is een wetenschappelijke term die staat voor het selectief omgaan met de feiten om je punt te maken. Je plukt de rijpe kersen die goed smaken, en laat de rest zitten. Prima als het om kersenjam gaat, niet wanneer het belangrijke kwesties betreft die ons welzijn beïnvloeden. Vaak hebben kersenplukkers niet eens door dat ze feiten negeren die niet stroken met eigen verwachtingen en vooroordelen.

Wetenschappers erkennen hoe gemakkelijk we onszelf voor de gek houden en zijn hierom getraind kritisch te kijken naar hun eigen onderzoeksresultaten en mogelijke verklaringen daarvoor. Zelfs al haalt dat hun onderzoek onderuit. Dit gedrag wordt aangemoedigd in wetenschappelijke kringen, en terecht. Elk gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek heeft dan ook een discussiestuk waarin de onderzoekers proberen de resultaten op alternatieve manier te verklaren, en komen met suggesties hoe dat te onderzoeken. Dat geeft uiteindelijk de meeste kans om uit te vinden hoe iets echt in elkaar zit.

Als persoonlijke belangen boven de onpersoonlijke werkelijkheid gaan dan is cherry picking dé meestgebruikte methode. Zo zullen sommige ‘global warming’-sceptici claimen dat systematisch opwarming van de aarde wel verzonnen moet zijn omdat de extreem lage temperatuur van afgelopen winter dat ‘overtuigend bewijst’. De mensen die er echt verstand van hebben, de klimatologen, laten heel overtuigend een ander, groter plaatje zien. Homeopaten doen vaak hetzelfde om te bewijzen dat hun suikerpillen werken. Ze komen altijd met dezelfde (slecht uitgevoerde) onderzoeken om homeopathie legitiem te maken, ze negeren de (overweldigende) rest. De angst voor inenten is ook te verklaren door het kiezen van kersen. Voor een eerlijk verhaal, moet je alle beschikbare feiten op tafel gooien. Ook als ze met elkaar in strijd zijn. Daar kun je tenminste iets van leren.

Heilige boeken worden ook vaak zeer selectief geciteerd (grappig filmpje hier). Barbaarse geboden over – pak ‘m beet – het stenigen of martelen van brutale kinderen, schuinsmarcheerders, vrouwen die maagd hadden moeten zijn, homo’s en ongelovigen worden – goddank?- genegeerd, alles wat oké klinkt wordt aanbeden. Ik verzin het niet zelf. ‘Het was een andere tijd, je moet het in context lezen, ‘sputteren sommige gelovigen dan tegen, terwijl ze tegelijkertijd geloven dat hun Magische Boek een tijdloze, universeel geldige waarheid bevat.

Soms heeft cherry picking iets heel ironisch. Wat te denken van deze nare homofoob die de bloederige anti-homo aftuigactie van zijn vrienden rechtvaardigt met een passage uit de bijbel die hij trots op zijn arm heeft getatoeëerd.

Vrij vertaald staat er: ‘U zult niet met een man liggen zoals u met een vrouw ligt, want dat is een zonde.’ (Leviticus 18:22.)

De ironie is dat hetzelfde boek – een hoofdstukje later – ondubbelzinnig zegt dat tatoeages ook zondig zijn. Heeft deze vrome man zijn bijbeltje niet uitgelezen?

Vrij vertaald staat er in Leviticus 19:28:
‘U zult geen sneeën of tekens op uw lichaam maken, want ik ben de Heer.’

Gij zijt gewaarschuwd: cherry picking kan zorgen dat je in het Hellevuur belandt! Of dat je de Hel op aarde creëert.

Verliefdheid is een truc van de natuur om onze voortplanting te garanderen. Uitspraken als ‘liefde maakt blind’, ‘roze bril’, ‘de zevende hemel’ laten zien dat hier iets vreemds aan de hand is. Een zijnstoestand die zich heel duidelijk onderscheidt van andere emotionele toestanden. Het is sterker, het is een egoïstisch oerverlangen.

Evolutionair gezien is verliefdheid, wanneer het wederzijds is, de beste methode om te zorgen voor gezond nageslacht. Veel seks met dezelfde persoon geeft nou eenmaal een grote kans op zwangerschap. De verliefdheid zorgt bovendien dat je ook bij elkaar wilt blijven in tegenspoed. Bijvoorbeeld als de huilende baby je weer eens niet laat slapen.

Als iemand binnen jouw liefdesideaal past, dan laat je lichaam je dat onomwonden weten. Te pas en te pas. Verliefdheid valt niet te negeren. Je wilt alleen maar bij de Geliefde zijn. Het is een obsessieve focus die maakt dat één persoon interessanter, mooier, leuker, beter lijkt dan de rest van de 7 miljard mensen op de planeet. Het is een waan waar werk, studie en zelfs andere relaties onder lijden. In de hersenen is deze toestand duidelijk te herkennen aan een stevige toename van bepaalde hormonen en hersenstofjes (o.a. fenylethylamine, noradrenaline, adrenaline, endorfine, dopamine en oxytocine). Verliefde mensen zien er door deze hormonale hyperactiviteit vaak ook beter uit. Ze gaan er letterlijk door stralen. Deze hormonen zijn verslavend, waardoor de persoon de geliefde zo vaak mogelijk wil zien. Verliefdheid is veel heftiger dan alleen seksuele aantrekking. Het leven zonder die persoon voelt als wachten.

De duistere kant van verliefdheid wordt duidelijk als de liefde onbeantwoord of afgebroken wordt. Wat iemand kan doen zweven in de zevende hemel, kan iemand ook de hel laten ervaren. Afwijzing door de Geliefde maakt sommigen waanzinnig, depressief en (zelf)moordlustig.

Verliefdheid lijkt mysterieus, irrationeel en groter dan onszelf. Hoewel er voor de verliefde geen enkele twijfel bestaat is het voor buitenstaanders vaak onbegrijpelijk (en voor ouders vaak een bron van frustratie): waarom juist die persoon?

Wat zeggen wetenschappers daarover? Hoewel verliefden elkaar als een Godsgeschenk ervaren zit er een willekeurige factor in. John Money stelt dat we na onze achtste levensjaar een soort mentale liefdesplattegrond ontwikkelen. Je eerste campingvriendje, je schattige nichtje of je hoofdrolspeler uit je favoriete kinderserie kunnen de eerste gevoelens van obsessieve liefde kikstarten. Zo viel ik op de Jane, de geliefde van Tarzan, uit de gelijknamige tekenfilmserie. De liefdesplattegrond evolueert langzaam tot een wat completer, realistischer, gedetailleerder liefdesideaal. Hierom spreken mensen vaak van ‘mijn type’. Naarmate we ouder worden waarderen we innerlijke eigenschappen meer dan wanneer we jong zijn, maar nog steeds brengt uiterlijk en uitstraling mensen bij elkaar, en houdt innerlijk ze samen. Een misverstand is dat mensen denken dat tegengestelden elkaar aantrekken. Dat klopt niet. Mensen voelen zich onbewust aangetrokken tot overeenkomsten, maar de verschillen vallen meer op en maken iemand extra interessant. Een vleugje mysterie is vaak nodig om verliefdheid te triggeren, maar de beste relaties heb je met mensen die enigszins op je lijken.

De roes van de verliefdheid maakt dat mensen met elkaar willen versmelten, dat ze eigenschappen en hobby’s accepteren die ze normaal als afstotelijk ervaren en bereid zijn te investeren in een gezamenlijke toestand. Een belangrijke periode, want de obsessieve focus op de Geliefde neemt na verloop van tijd af. Dat is meestal een kwestie van maanden tot een paar jaar. En dat is maar goed ook, want zo kom je weer toe aan de orde van de dag, kun je je weer focussen op je werk, studie, of een kindje. Hoe completer de versmelting die tijdens de verliefde fase heeft plaatsgevonden hoe meer je bij elkaar wilt blijven. Je kent elkaars gedachtewereld, vrienden, onzekerheden, familieleden, muzieksmaak, ontbijtgewoonten, en mogelijk ben je aan sommige aspecten gehecht geraakt. Verliefdheid maakt langzaam plaats voor steun, vertrouwdheid, geborgenheid die samen de basis vormen voor een langdurige liefde.