Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

Laat ons eerlijk zijn: wij – mensen – zijn niet goed in ‘waarheid’. Door wetenschappelijk onderzoek en vorderingen in de psychologie worden we er weliswaar steeds beter in, maar nog steeds nemen onze hersenen ons keer op keer voor het lapje en hallucineren ze verbanden en verhalen die geen echte basis in de werkelijkheid hebben. Soms fijn, vaak een bron van misverstanden.

Als je naar de geschiedenis van de mensheid kijkt dan wordt het pijnlijk duidelijk dat we liever een werkelijkheid verzinnen dan toegeven dat we het niet weten. Bijna elk geografisch gescheiden gebied en elk tijdperk heeft een eigen Big Brother in the Sky, en eigen begin van hemel en aarde en eigen bijgelovige rituelen. Ze kunnen in ieder geval niet allemaal waar zijn. En zeer waarschijnlijk zijn ze allemaal het product van een hypercreatief brein. Antropoloog Pascal Boyer deed er onderzoek naar. Ook in ons eigen leven creëren onze kneedbare grijze hersenen een unieke kleurplaat van de werkelijkheid. Goed om daar af en toe bij stil te staan. Het bespaart je in het beste geval ruzie, geld en teleurstellingen.

Een verdienste van de psychologie is dat ze een aantal blinde vlekken heel grondig heeft blootgelegd. Het is goed om te weten hoe je jezelf voor de gek kunt houden. Het bespaart je in het beste geval ruzie, geld en teleurstellingen.

Vijf redenen waarom onze hersenen blinde vlekken maken:
Er zijn een aantal redenen om je werkelijkheidsbeleving af en toe in twijfel te trekken.

1. Onze hersenen versimpelen de werkelijkheid
Onze hersenen geven geen getrouwe blauwkaart van de werkelijkheid. Integendeel, ze vertrouwen vaak op het eerste plaatje waarmee we uit de voeten kunnen. Vaak is dat een verarmd, versimpeld of verstoord beeld. De overvloed aan prikkels waarmee we gebombardeerd worden, word – geleid door onze verwachtingen – vrijwel direct in bestaande referentiekaders geplaatst zodat we vooral oog hebben wat voor ons relevant is. Dat is effectief en tijdbesparend. En broodnodig om niet door te draaien. Op die manier sparen we energie, maken we sneller beslissingen en wordt leven makkelijker. Onze hersenen gebruiken daarvoor simpele regels. Een man met een tulband, een lange donkere baard, een zonnebril en een grote rugzak is al snel verdacht. We kunnen het ons niet veroorloven dat het niet gaat om een terrorist met een dodelijke missie.

2. We zien van nature verbanden en betekenissen, zelfs als ze er niet zijn.
We hebben allemaal de aangeboren neiging om patronen te zien en verbanden te trekken. Meestal door situatie A (eerder vis gegeten) met situatie B (ik ben misselijk) te verbinden en daaraan een conclusie te verbinden (voedselvergiftiging?). Dat heet ‘leren’. Ons brein heeft de onbedwingbare behoefte aan verklaringen. En onderzoek toont aan dat we zelfs de voorkeur hebben aan onzinnige verklaringen boven onzekerheid. Zie ook dit stukje over pareidolie. En hoe meer we onder druk staan of onzeker zijn, hoe groter de behoefte aan een verklaring. Dit is ook hoe bijgeloof ontstaat: twee keer winnen met een nieuw onderbroekje maakt het stukje textiel voor sommigen ineens tot iets magisch. Het merendeel van de topsporters verlaat zich op enige vorm van bijgeloof. De rage van de Power Balance-bandjes is een recent voorbeeld. Hier een leuk testje.

3. We geven de voorkeur aan gebrekkige getuigenissen boven onafhankelijk onderzoek
Mensen zijn van nature verhalenvertellers. Om onze kennis en historie over te dragen vertelden onze voorouders persoonlijke verhalen. In evolutionaire termen is het pas kort geleden dat we onze kennis over de wereld officieel onderzochten, opsloegen, organiseerden en bijhielden. Waar we vroeger afhankelijk waren van persoonlijke anekdotes, over goed en slecht, nuttig en onnuttig, hebben we nu de beschikking over betrouwbare wetenschappelijke kennis en betrouwbare statistieken. Daarom gaan we tegenwoordig niet meer dood aan het drinken van vervuilde melk. Maar nog steeds vertrouwen we eerder op een persoonlijk verhaal van een kennis dan wat onafhankelijk eerlijk onderzoek ons vertelt. Voorbeeld:

Stel dat je een fiets wilt kopen en een vriend waarschuwt: ‘Niet kopen, ik heb alleen maar ellende gehad met dat ding.’ En stel dat de consumentengids naar aanleiding van een statistisch onderzoek meldt dat de fiets erg betrouwbaar is en dat er weinig klachten zin. Als je bent zoals de meeste mensen zul je toch je vriend vertrouwen en de fiets niet kopen. Terwijl je vriend maar één fiets heeft geprobeerd en de consumentenbond gegevens heeft verzameld over misschien wel honderd fietsen.

Een groot voordeel van wetenschap en statistisch onderzoek is dat zij intuïtieve ‘waarheden’ kan ontkrachten als ze niet kloppen. Desalniettemin hebben we de neiging om een willekeurige, maar overtuigende ooggetuigenis meer serieus te nemen. Als jij vliegangst hebt en naar documentaires over vliegtuigrampen kijkt, zul je niet snel geloven dat vliegen een van de meest veilige manieren van transport is. Statistieken roepen weinig gevoel op, persoonlijke verhalen wel.

4. We zijn geneigd om onze vermoedens te bevestigen, niet om ze onderuit te halen
Uit onderzoek blijkt keer op keer dat ons brein in de werkelijkheid bevestiging ziet van oorspronkelijke vermoedens en minder oog heeft voor informatie die daar niet mee strookt. We onthouden de treffers, en vergeten de missers. Zelfs zaken die verder niet belangrijk voor ons zijn worden op die manier verwerkt. Op die manier is het makkelijk te verklaren hoe intelligente mensen totaal verschillende, tegenstrijdige religies of wereldbeelden kunnen aanhangen. Zeker met de informatieverstrekking via internet is het heel gemakkelijk om bevestiging te krijgen voor de bubbel waar jij in zit. Jij vindt al snel de pagina’s die jouw ideeën versterken. Dit principe zorgt voor blinde vlekken.

Dit mechanisme, ook wel confirmatie bias genoemd, verklaart bijvoorbeeld heel goed het feit dat 85 tot 95% van de mensen precies hetzelfde persoonlijkheidsprofiel van een willekeurig astrologisch sterrenteken op zichzelf van toepassing acht.

5. Onze geheugens zijn minder betrouwbaar dan we denken
We hebben het gevoel dat we de scénes uit het verleden net als uit een digitaal archief naar wil kunnen oproepen en afspelen. Helaas is dat zelfvertrouwen onterecht. Niet alleen bestaat ons verleden noodzakelijk uit een selectieve representatie van wat er gebeurd is, het ‘verleden’ is ook aan verandering onderhevig. Slechts door een klein beetje manipulatie van een slimme onderzoeker of hypnotherapeut kan er aan dat verleden geboetseerd worden. De stemming en ervaring van het heden mengt zich met het opgeslagen verleden. Als we nu een ander wereldbeeld hebben dan tien jaar geleden dan zal ook de ervaring van dat verleden erdoor worden beïnvloed. Ook stemmingen kleuren hoe we ons allerlei gebeurtenissen herinneren.

Veel veronderstellingen, verwachtingen en gedachten zijn niet per definitie op de werkelijkheid gebaseerd, maar roepen wel angst, inactiviteit en in veel gevallen juist op wat iemand tracht te vermijden. Daarom is het goed bovenstaande valkuilen te erkennen.

Het regelmatig testen van beperkende, verlammende of valse veronderstellingen is een goede gewoonte omdat onze verwachtingen en gedachten bewust of onbewust ons gedrag en gevoel dicteren. Ze creëren een eigen werkelijkheid. Als je ze zonder meer voor waar aanneemt is het lastig iets nieuws over je situatie te leren. Laat staan het te veranderen. Het zichtbaar maken van je ‘blinde vlekken’ is een belangrijk aspect van de cognitieve gedragstherapie. In theorie lijkt het makkelijk, maar in de praktijk vergt het vaak veel energie om al die vastgeroeste ideeën en gedachten te herkennen, ze niet meer zo serieus te nemen, en ze eventueel te herzien. Vaak lukt dat pas na het doen van echte gedragsexperimenten zodat je datgene wat je soms rationeel best weet, ook echt begint te voelen. Dat is vaak een verademing.