Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

Trial & error en het God-complex
Econoom en auteur Tim Harford bestudeert complexe systemen en heeft een belangrijke gemene deler gevonden tussen de organisaties, groepen en mensen die succesvol zijn: ze zijn niet ergens in een ivoren toren ontworpen, maar met de tijd ‘gebouwd’ volgens de trial & error-methode. Klinkt nogal voor de hand liggend, en toch nemen we onze weerstand tegen het maken van fouten vaak te serieus. In dit verfrissende TED-praatje pleit hij ervoor om iets bescheidener te zijn in wat we denken te weten, de willekeur en chaos van het dagelijkse leven te omarmen en betere fouten te leren maken.

We onthouden eerder de route naar de informatie dan de informatie zelf
Ons geheugen is anders gaan werken sinds er internet is. Mensen kunnen zich dingen minder snel herinneren en zijn eerder geneigd ze op te zoeken. Het is alsof we – zeker met die nieuwe smartphones – altijd een externe hardisk meedragen die we naar wil kunnen raadplegen. Het is minder nodig om bepaalde informatie te onthouden, als we maar weten hoe we die informatie kunnen opzoeken. Onze hersenen gebruiken hun capaciteit efficiënt. Dit en meer concluderen onderzoekers van verschillende vooraanstaande Amerikaanse universiteiten.

Er zijn meerdere onderzoeken gedaan die deze invloed van internet op ons geheugen bevestigen. In een onderzoek werd gevraagd een zoekopdracht op het internet in te voeren. Vervolgens werd aan de deelnemers gevraagd of ze dachten dat de informatie opgeslagen zou worden op de computer. Ongeveer de helft dacht dat de resultaten en de zoekopdracht later terug te vinden zouden zijn, terwijl de andere helft dacht dat alles gewist zou worden. De personen die er vertrouwen in hadden dat de informatie later gemakkelijk opvraagbaar zou zijn, waren minder geneigd de informatie zelf te onthouden.

Een tweede experiment bestond uit de vraag welke landen een vlag hebben met één kleur. De deelnemers mochten het antwoord opzoeken. Zij werden gevraagd zowel het antwoord als de locatie waar het gevonden was te onthouden. Hieruit bleek dat de deelnemers de plek op het internet waar de informatie gevonden werd beter onthouden dan de informatie zelf.

Brits journalist Johann Hari is een belangrijk voorvechter van de vrijheid van meningsuiting en een voornaam criticaster van de ‘onaantastbaarheid’ van religie. Ik ben het met zijn missie eens. Georganiseerde religie – en de soms belachelijke uitwassen daarvan – wordt wereldwijd veel te vaak een hand boven het hoofd gehouden. Hoe zijn we in het verleden uit onnozele veronderstellingen en ideeën gepraat? Doordat er openlijk kritiek op mogelijk was.

Hari die onlangs zelf publiekelijk aan de schandpaal werd genageld omdat hij in eigen woorden ‘iets serieus fout heeft gedaan’, voelt de noodzaak meer dan ooit van het vrijelijk en openlijk bekritiseren van wat dan ook: ‘Ik heb geleerd dat je vrijheid van meningsuiting het meest nodig hebt als je het zelf bij het verkeerde eind hebt. Pas wanneer mensen vrij zijn om jouw fouten te benadrukken, en vooral wanneer ze dat publiekelijk en met hoongelach doen, pas dan voel je noodzaak om het wel goed te doen. Hoe pijn het ook kan doen – en geloof me, het deed echt pijn – ik voel nu meer dan ooit hoe belangrijk vrijheid van meningsuiting is.’

Luister hieronder naar zijn hele praatje. Het is inspirerend. Misschien vind je dit onderwerp een oude koe, maar het is er één die helaas nog lang niet uitgemolken is.

Het is een beetje een ingewikkeld en technisch verhaal, maar wetenschappers hebben een manier gevonden om specifieke herinneringen (van ratten) aan en uit te zetten, met een schakelaar. Middels een electronisch systeem die dezelfde ‘neurale hersenbeweging’ kan nabootsen als die van een bepaalde herinnering is het ze gelukt die herinnering naar wil te laten vergeten of te activeren. Wanneer de wetenschappers de beweging blokkeren kunnen de ratten zich een bepaald taakje niet meer herinneren, wanneer de beweging geactiveerd wordt weten de ratten het weer. Voor een uitgebreider verhaal kijk je hier.

Behalve dat je je beste vrienden niet kwijt raakt, heeft de iPhone nog meer voordelen. Je kunt er mee iemands geest mee lezen. Tenminste, als je de nieuwe app van de goochelende psycholoog Richard Wiseman erop zet. Leuk voor de creatieve single die indruk wil maken.

Een introductie van de Telepath App.

Op Welingelichtekringen valt vandaag te lezen: ‘Neem een ​​warm bad, dan voel je je beter. Warm water kalmeert niet alleen, het kan ook gevoelens van eenzaamheid bestrijden.’

Ons mooie, gevarieerde universum is gebouwd op seks. Zonder seks geen iPhone, zoiets. Hoewel seks, voortplanting en evolutie een heilige drie-eenheid zijn, konden wetenschappers de vraag waarom levende wezens geëvolueerd zijn het met elkaar te doen in plaats dat ze zichzelf zouden kunnen klonen niet met zekerheid beantwoorden.

De belangrijkste hypothese was die van de genetische diversiteit: als je genen van twee wezens mengt, behoud je het beste van twee werelden, zo ontwikkel je nageslacht dat beter bestand is tegen de wreedheden van het leven, zoals parasieten en virussen. Deze theorie is nu pas echt in actie getest, bij wormen. Een groepje biologen van de Universiteit van Indiana creëerde een wormsoort die zich kon voortplanten zonder een partner nodig te hebben. Vervolgens werden traditioneel gemaakte wormen en de nieuwe wormen met elkaar vergeleken door ze aan schadelijke bacteriën bloot te stellen. Wat bleek: die met een papa en mama (of mapa en pama) leefden veel langer. Seks heeft nut. Een van de Amerikaanse onderzoekers zegt erover: “The coevolutionary struggle between hosts and their parasites could explain the existence of males.” Kortom: dit onderzoek geeft niet alles seks, maar ook de man bestaansrecht. Eindelijk.

En vooruit, hieronder een voorbeeld van wormenseks. Uitgelegd en nagebootst door Isabella Rosselini is dat best te pruimen.

Het lijkt gemakkelijk. Je hebt herhaaldelijk last van bepaalde psychische klachten – zoals stress, angst, besluiteloosheid, gevoelens van minderwaardigheid of somberheid – en neemt een psycholoog in de hand. Hopelijk verwijst de huisarts jou vervolgens naar een goede. Eentje waarmee je een leuke klik hebt en die jou van je specifieke klachten afhelpt.

De werkelijkheid is ingewikkelder. Het lastige van psychologische klachten is dat ze vaak een stuk moeilijker te duiden zijn dan – pak ‘m beet – hoofdpijn of een maagzweer. Het gaat om een (vaak ingewikkelde) wisselwerking tussen gedrag, gevoel en gedachten die jou ofwel gelukkig ofwel ongelukkig kan maken.

Soms is een heel specifieke angst of een onverwerkte ervaring de bron van ellende, maar vaak ligt er een mix van vage en minder vage oorzaken aan de klachten ten grondslag. Klachten die ook nog eens invloed op elkaar hebben en elkaar uitlokken. Weinig zelfvertrouwen, een terugkerende herinnering aan een nare gebeurtenis, slecht slapen, een moeilijke relatie, een gebrekkige gezondheid, reorganisatie op het werk. Allemaal zaken die kunnen zorgen voor ruis in lichaam en geest.

De vragen ‘waar heb ik precies last van?’ en ‘hoe en in welke volgorde los ik het op?’ zijn niet makkelijk beantwoord. En als je eenmaal bij therapeut zit kun je je afvragen ‘helpt het wel echt?’ en ‘waarom helpt het dan precies?’

Een geschikte therapeut uitzoeken voelt voor veel mensen als het nemen van een wilde gok. En dat is niet gek gezien er er zo’n 250 soorten psychotherapie geregistreerd zijn. Zie hier een overzicht van de bekendste.

Therapeuten zijn het niet altijd eens met elkaar en de theorieën en technieken lopen soms sterk uiteen. Cognitieve gedragstherapie, mindfulness, EMDR, psychoanalyse, RET, NLP zijn enkele bekende therapiesoorten met hun eigen specifieke manier van helpen. Sommige therapeuten willen je vooral inzicht geven, anderen willen je van alles laten doen en ervaren, sommige raden je pillen aan en weer anderen hangen het op aan acceptatie en loslaten. En ook in de alternatieve hoek barst het van mogelijkheden: helderzienden, Reiki-masters, Chakra-healers staan klaar om je geestelijk op te schonen en meer controle over je leven te geven.

Hoe weet je wat voor jou de juiste weg is?

Wetenschappelijk onderzoek naar therapie is bedoeld om te testen in hoeverre behandelingen en technieken echt helpen. Dat moet toch wel een goede leidraad geven? Je zoekt gewoon de therapie uit die het beste helpt bij de klachten die jou het meest dwars zitten en klaar ben je. Toch?

Ook hier moeten we dealen met de ‘onhandige’ werkelijkheid:

Alle (erkende) therapieën werken gemiddeld gezien even goed

Je hoort het goed: de verschillen in effectiviteit zijn minimaal tot niet bestaand (wanneer de therapie toegesneden is op de klachten). Het succes van therapie wordt in grote mate gedragen door een paar achterliggende gemeenschappelijke factoren, waarvan de belangrijkste zijn: jouw eigen verwachting of het zal werken (het placebo-effect) en je werkrelatie met de therapeut.

Iets specifieker gaan onderzoekers ervan uit dat er vier werkzame factoren zijn die verbetering van psychische klachten geven.

1. De tijd
Asay en Lambert (1999) schatten dat 40 % van de psychologische klachten sowieso verbeterd zouden zijn, therapie of geen therapie. Stemming verloopt volgens een golfbeweging, op het laagste punt gaat de rit altijd weer wat omhoog en de meeste mensen zullen over het algemeen in therapie gaan als ze zich op hun slechtst voelen. Daarnaast zijn er allerlei zaken die niks met therapie te maken hebben die je in een opwaartse spiraal tillen. Je bent verliefd geworden, of hebt juist gebroken met een nare partner, de nieuwe baan doet je goed, de zeurende rugpijn is weg door yoga, de vakantie heeft je laten inzien dat je moet stoppen bij je werk.

2. De band met de therapeut
Zo’n 30 % heeft, volgens schattingen, te maken met de band die je met je therapeut hebt. Goede therapeuten zijn over het algemeen invoelend, niet-veroordelend, ondersteunend, stralen autoriteit uit en geven je hoop op een betere toekomst. Ze houden zich niet strikt aan hun handboek maar stemmen de sessies af op de doelen en opvattingen van hun cliënt.

3. Jouw verwachtingen
Zo’n 15 % laat zich volgens Asay en Lambert verklaren door de hoop op verbetering. Die hoop zorgt voor het placebo-effect. In therapie ‘genees’ je voor een groot gedeelte jezelf. De therapeut is daarbij echter wel onmisbaar. Diens verwachtingen, overtuigingskracht en persoonlijkheid zijn doorslaggevend of jij overtuigd wordt. Op het moment dat jij heil in een bepaalde therapie ziet ga je al vooruit. Het moment dat jij hebt besloten in therapie te gaan geeft vaak al verlossing van de klachten. Dat is een belangrijke vaststelling over hoe therapie werkt. Als iemand jou kan overtuigen dat een dagelijks praatje maken met de boom in je achtertuin het enige is wat jij nodig hebt, dan zal dit een heilzaam effect op je geestelijk welzijn hebben. Een goede therapeut is zich hiervan bewust.

4. De therapeutische techniek zelf
Daarnaast heeft slechts zo’n 15% zou te maken hebben met de specifieke methode of therapie zelf.

Maakt het dan geen donder uit voor welk type therapie je kiest?
Het maakt wel uit. Niet elke therapie, methode of therapeut past bij jouw doelstellingen, klachten en temperament. Er zijn een aantal factoren die maken dat een therapie meer kans heeft op slagen. Het is over het algemeen belangrijk dat je…

- een goede werkrelatie hebt met en vertrouwen in je behandelaar;
- achter de doelstellingen van de therapie staat en snapt waarmee je bezig bent;
- je klachten en wensen concreet worden gemaakt en de gewenste veranderingen meetbaar;
- en dat je vertrouwen hebt in een gunstige afloop.

In dit dossier willen we wat licht schijnen in de jungle van de psychologische hulpverlening. We proberen daarbij een aantal vragen voor je te beantwoorden, zodat jij -als je besluit een therapeut in de arm te nemen – de juiste keuze kunt maken.

Lees verder
Hoe kies je een therapeut of therapievorm die bij je past?

Doe de zelftest
Is er aanleiding om met een professional in gesprek te gaan?

Meest voorkomende psychische klachten
Somberheid en depressieve klachten
Angst en paniek
Trauma/ onverwerkte schokkende ervaring
Agorafobie of pleinvrees
Eetproblemen
Rouw en verlies
Burnout of overmatige stress
ADHD/ADD
Verslaving en obsessie
Piekeren en tobben
Relatieproblemen

Algemene artikelen over therapie en gedragsverandering
Wat is geluk?
Waarom is veranderen vaak zo ontzettend moeilijk?
Psychische klachten via internet aanpakken: werkt dat?

Veel opties hebben, verlamt je brein

Op een gemiddeld speeddate-avondje ontmoet je tientallen potentiële partners. Per persoon krijg je een paar minuten de tijd om elkaar beter leren kennen. Daarna geef je aan of je die persoon nog een keer wilt ontmoeten voor een échte date. Het klinkt veelbelovend, toch werkt dit concept maar matig, zo blijkt uit dit onderzoek.

Het is om dezelfde reden als waarom de meeste vrijgezellen niet snel iemand aan de haak slaan bij het uitgaan: al sta je letterlijk tussen tientallen, honderden of duizenden andere potentiële partners, het is gewoon teveel. Veel opties hebben verlamt je brein. En als jij er al wel uit bent, dan is er een grote kans dat de ander dat niet is.

De één is knap, de ander sympathiek, die lacht leuk, de volgende zegt slimme dingen, de ander lijkt op je favoriete filmster, en nog weer ander heeft dezelfde interesses als jij, en die laatste.. die is in ieder geval gewillig. Enzovoorts.

Hoe meer opties je mensen geeft, hoe meer ze niet kiezen of een slechte keuze maken. Precies hierom houden slimme restauranthouders hun menu’s beperkt en overzichtelijk. Als zij geld willen verdienen, moeten ze mensen niet eindeloos laten verdwalen in een te uitgebreide menukaart: er moet ook gegeten worden. Een journalist van het blad Quest magazine verdiepte zich in deze moderne dating-methoden en vroeg zich af hoe je ze wel succesvol kunt gebruiken. Hieronder mijn antwoorden op haar vragen.

Herken jij de resultaten van het onderzoek?
‘Ja, hoe meer gelijkwaardige keuzemogelijkheden je hebt, hoe eerder je hersenen over hun toeren raken door al het nodeloze geanalyseer. Geen enkele keuze is namelijk echt bevredigend. Bovendien: een leuke klik of match laat zich niet vantevoren rekenkundig voorspellen. In de praktijk blijkt het vaak een kwestie van timing en toeval. Je moet er allebei ervoor open staan. Een rustige setting met weinig afleiding werkt daarbij. Cognitieve verwarring, haast en keuzemoeheid werken niet bepaald stimulerend om elkaar te leren kennen en een echte klik te laten ontstaan. Als mensen een duurzame klik met iemand zoeken, raken ze door teveel keuze onnodig afgeleid door meer oppervlakkige kenmerken, zoals iemands dure schoenen of decolleté. En die uiterlijkheden kunnen bedrieglijk zijn.’

Dus jij zou speeddaten afraden?
‘Niet per sé. Het kan best een grappige ervaring zijn en met een beetje geluk kom je wel iemand tegen met wie het botert. Maar de kans is gewoon niet zo groot. Mensen die puur voor de lol speeddaten en daar verder weinig van verwachten hebben een veel grotere kans dat er toevallig wel een leuke klik onstaat. Als je echter verwacht je partner daar eindelijk eens tegen te komen dan wordt het waarschijnlijk een teleurstellende ervaring.’

Hoe kun je een speeddate wél succesvol maken?
‘Ik denk dat het helpt als je van nature een goede versierder of sociaal handig bent – en dan heb je speeddaten überhaupt niet nodig. Mensen met goede sociale vaardigheden die snel indruk kunnen maken door in korte tijd een grappig, origineel, gesprek te beginnen zullen er vergeleken bij de rest positief afsteken. Wat dat betreft is speeddaten niet heel anders dan uitgaan. Ook daar heb je een paar mensen die het goed doen vanwege hun uitstraling en makkelijke babbel en een overgrote meerderheid voor wie het allemaal wat ingewikkelder is. Waar in het ‘normale’ leven op ongedwongen manier een klik kan ontstaan, moet je in dit soort hectische situaties van tevoren een gok nemen. En die gok wordt gebaseerd wordt in dit soort situaties sneller gebaseerd op zaken die meer aan de oppervlakte liggen, zoals iemands uiterlijk.’

Speeddaten is niet voor iedereen weggelegd dus?
‘Ik denk het eerlijk gezegd niet. Vooral mensen die het niet moeten hebben van een opvallende eerste indruk hebben iets meer tijd en rust nodig om iemand te overtuigen dat ze de moeite van het kennen waard zijn – voor die mensen is een datingsite wel weer laagdrempeliger. Daar bepaal je zelf het tempo waarmee en de manier waarop je contact maakt.’

Ontwikkelen relaties die ontstaan via nieuwe methoden zoals internetdaten of speeddaten zich anders dan relaties na een ‘klassieke’ ontmoeting?
‘Het totstandkomen van de ontmoeting is wat kunstmatiger, en meer gebaseerd op een gok, maar als mensen die eerste date of dates doorkomen en elkaar leuk vinden dan maakt het volgens mij niet uit of je die persoon van het internet, de sportschool of het feestje van je zus hebt geplukt.’ Hier een interessant artikel over de voor- en nadelen van internetdaten.

Is er een verschil tussen mannen en vrouwen tijdens een speeddate?
‘Alleen in die zin dat mannen en vrouwen sowieso iets anders te werk gaan bij het kiezen van een partner. Vrouwen zijn vaak iets selectiever, leggen iets meer nadruk op zaken als intelligentie of opleiding en zijn iets vaker op zoek naar iemand waar ze op de lange termijn wat mee kunnen. Mannen willen ook de liefde van hun leven van tegenkomen, maar ze zijn iets opportunistischer en zwichten makkelijker voor een avondje plezier zonder gevolgen.’

We internetdaten nu alsof het de normaalste zaak van de wereld is; what’s next op date-gebied?
‘Internet is wat mij betreft gewoon één extra mogelijkheid om contact te maken met mensen naast de dingen die je normaal al doet zoals naar de supermarkt gaan of sporten. En waar contact wordt gemaakt daar zullen mensen kijken of er meer in zit dan alleen maar een chat of kletspraatje. Misschien wel seks of een relatie. Je zult altijd commerciële bobo’s hebben die zullen claimen dat zij nu een wel heel doeltreffende matchmethode hebben ontwikkeld (feromonen-matching, de ultieme matchende persoonlijkheidstest, of een zelflerend matchingsysteem), maar uiteindelijk is het het je eigen lichaam die je laat weten of jij met iemand verder wilt… We kunnen onze biologie niet te slim af zijn. Moderne communicatiemiddelen zorgen er alleen voor dat we meer en sneller mensen kunnen ontmoeten. En zoals dit onderzoek laat zien werkt dat niet per sé liefde in de hand. ‘

Tot slot een laatste woord voor mensen die online daten en speeddaten willen proberen?
Zie het gewoon als een leerzaam experiment. Door een tijdje ‘geforceerd’ bezig te zijn met de zoektocht naar een partner kun je veel leren. Over hoe je jezelf ziet, wat je graag in een partner wilt en hoe je er eentje probeert te vangen. Het maakt wensen, verlangens en voorwaarden expliciet die voorheen mogelijk onbewust waren. Ook het flirten en het spelen met contact – iets wat sommige mensen hebben afgeleerd door een jarenlange relatie – is iets wat je jezelf op een datingsite meer eigen kunt leren maken. Je wordt er handiger in zo blijkt. Internet is een makkelijke leerschool. Verander je profieltekst, mailtjes of foto’s en meet het verschil in reacties!

Ouwu lullen denken dat vroeger alles altijd beter was. Vaak ten onrechte. Dit gedateerde filmpje bewijst dat weer eens. Voordat je het wist, was je je beste vriend kwijt.

Met een iPhone of Blackberry was dit echt niet gebeurd!