Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

‘Think like a man, act like a woman; The Secret; De psychologie van verandering; Heel je leven; Awaken the giant within; The Law of Attraction; The Power of Now.’

Titels van succesvolle zelfhulpboeken, therapieën en workshops klinken simpel en krachtig. Als ze niet revolutionair en radicaal vernieuwend zouden klinken zou je de boodschap niet kopen. De bedenkers weten dat. Je moet de ideeën consumeren alsof het de eerste keer is: zo hebben ze de meeste impact. We hebben allemaal weerstand tegen verandering, daarom moeten we overtuigd worden.

In de praktijk zijn nieuwe zelfhulpboeken en therapieën zelden vernieuwend. Vraag het een zelfhulpverslaafde en je zult dat snel doorhebben. Bijna alle ‘radicaal transformerende visies’ zijn in realiteit vaak niet meer dan handige metaforen om de werkelijkheid iets anders te zien. Dat is prima. Het gaat erom dat je uiteindelijk het boek dichtgooit en iets nieuws probeert. Daarbij komt het nog steeds neer op het leren van fouten en doorzetten. Je moet jezelf steeds opnieuw overtuigen dat het de moeite waard is.

Als dolend zieltje – ooit verdwaald geweest in de jungle van de zelfredderij – kan ik je heel kort de basisprincipes geven van bijna elke vorm van psychologische zelfhulp. Onthoud ze en je kunt jezelf heel veel geld besparen. (Waarmee ik niet zeg dat boeken en workshops niet nuttig zijn: het is alleen zonde van geld en tijd er verslaafd aan te raken.)

Mijn favoriete metaforen komen uit de zeevaart – ik doe aan watersport:

Verbrand oude schepen
Hoe je ook wendt of keert, je bent de pionier van je eigen leven. Niemand zal ooit jouw leven lijden. Je bent daarbij in eerste instantie op jezelf aangewezen. Al je vertrouwen in leraren, ouders, goden, engelen, lichtgidsen, boeken en smurfen ten spijt… jij maakt de eindbeslissingen. Pas wanneer je ook beseft dat jijzelf verantwoordelijk bent voor de situatie waar je je in bevindt, ben je klaar serieus na te denken over eventuele verandering. Een moeilijke moeder, zeurende baas, verkeerd sterrengesteente… weg met alle excuses! Accepteer verantwoordelijk voor je situatie en verwacht niet teveel van je omgeving. Mogelijk hebben zij zelfs baat bij jouw klachten (bijvoorbeeld omdat zij dan ook niet hoeven te veranderen). Het vergt moed de ankers los te wrikken, de zeilen te hijsen om je uppie het vasteland te verlaten, maar het is je grootste kans op een nieuw leven.

Ook mensen die ervan overtuigd zijn dat ze ECHT willen veranderen, zijn vaak te bang of hebben teveel weerstand om het daadwerkelijk te doen. Anders was er heus al iets veranderd. Verandering kan je leven op zijn kop zetten. Weerstand tegen tijdelijke ongemakken, chaos, verwarring, en zelfs pijn is niet meer dan logisch. Als je je weerstanden realistisch inschat dan helpt dat je de moeilijke momenten door. Meestal heb je daarbij wel vertrouwen nodig dat er licht aan het eind van de tunnel is. Anders heb je geen zin in de reis. Je moet overtuigd zijn dat er er echt iets te halen valt aan de andere kant van het water. Het kan helpen als je de weg terug extra moeilijk maakt. En dat hoeft niet ingewikkeld te zijn: betrek je omgeving en zorg dat het als een kleine nederlaag voelt als je zou afhaken.

Waarheen voert de reis?
Zoals gezegd: jij bent kaptein. Met dat in het achterhoofd kijk je anders naar de oceaan van mogelijkheden waarin we ons bevinden. Denk de denkbeeldige ankers weg: welke kant wil je op? Klinkt als een makkelijke vraag, maar voor de meeste mensen blijkt het moeilijk hun buikgevoelens te duiden. Ons hele leven horen we al van anderen wat te doen (en waar, wanneer, met wie en waarom?). Het is niet verkeerd daar af en toe naar te luisteren, want je wilt er ook een beetje bijhoren, maar… je wilt jezelf ook weer niet verloochenen. Laat je terugkerende fantasieën de vrije loop en kijk welke kant ze op willen. Vanzelf zal blijken hoe realistisch ze zijn. Wat wil je nog doen en ervaren in dit leven? Als het anderen niet schaadt, is het vast de moeite waard. En wees niet te bescheiden.

Veelgehoorde bestemmingen als ‘geluk’,’ vrede met mezelf’, ‘niet meer boos zijn’, ‘liefde’ leiden je bijvoorbeeld al snel de mist in. Ze zijn te vaag. Hoe concreter de plek waar je heen wilt, hoe makkelijker het is je route te bepalen en hoe minder snel je afhaakt. Als je beseft dat je graag een ‘sportieve, avontuurlijke, partner met dezelfde hobby’s’ wilt in plaats van ‘gewoon een lief persoon’ dan kun je gerichter zoeken tussen die 7 miljard mensen die er op de aardkloot rondzwerven. Door mee te gaan op een avontuurlijke groepsreis met leeftijdgenoten bijvoorbeeld. Hoe gerichter de zoekopdracht is die je aan je hersenen meegeeft, hoe sneller je de vingerwijzingen herkent die je naar jouw bestemming leiden. Zorg wel voor instrumentaria om de weg terug te vinden als je verdwaalt. Kompas, kaart, GPS, satelliettelefoon, je weet wel. Probeer in te schatten wat je nodig hebt op je reis en plan zo realistisch mogelijk een slimme route om heelhuids je bestemming te bereiken. Hou rekening met obstakels.

Trossen los: al varende leert men
Eenmaal op zee weet je niet wat je moet verwachten. Onstuimig weer, windgebrek, diarree, door een storm moet je ergens aan wal. Je twijfelt: ‘Bereik ik ooit mijn bestemming?’ Maar desondanks weet je: ‘Ik ben nu al zo ver gekomen, ik moet wel door.’ Je kompas lijkt je enige houvast, maar zonder het te weten heb je de afgelopen tijd meer over zee, weer en wind geleerd dan jaren van boeken lezen. Je bestemming is nog onzichtbaar, maar de wind in je zeil drijft je dichterbij. De boeien en vuurtorens geven je hoop dat je op de goede weg bent. Het maakt eigenlijk niet eens zoveel uit: je bent iets meer ontspannen en geniet inmiddels af en toe van de reis. Iets wat je niet verwachtte toen je de ankers losgooide.

En jawel, daar in de verte gloort iets. De eerste glimpsen van je bestemming, een nieuw leven: ze komen snel dichterbij. Het wordt nu echt concreet. Eenmaal ter bestemming besef je amper dat je er bent. Je weet niet eens zeker of je er wel wilt blijven, maar een ding staat vast: je bent trots op wat je hebt bereikt en geleerd. Het was alle moeite waard.

Had je dat maar eerder geweten.

Het is je vast niet ontgaan: de aarde is afgelopen zaterdag, 21 mei, niet vergaan. Jezus heeft geen Christenen omhoog gezogen en we zijn er allemaal nog. Geen verrassing. Voor doemprediker Harold Camping uiteraard wel. Sceptici over de hele wereld hadden gekscherend zelf hun ‘helderziende’ voorspellingen uitgesproken, getwitterd en geblogd over wat er zou gebeuren met Harold wanneer hij zijn profetie zou zien mislukken. Zou hij van zijn geloof afstappen en stoppen met prediken (zoals hij zelf toezegde) of zou hij met een leuk excuus op de proppen komen om zijn falen te rechtvaardigen?

Iedereen met een beetje kennis van de profetengeschiedenis zou op het laatste gokken. Ook het soort excuses dat falende onheilsprofeten gebruiken laat zich voor kenners makkelijk raden. Het zijn altijd variaties op onderstaande argumenten:

1. de letterlijke apocalyps met aardbevingen, overstromingen en hellevuur wordt geherinterpreteerd in het licht van een onzichtbaar spiritueel proces van dood en wedergeboorte (dat alleen de profeet en zijn volgelingen opmerken), of;
2. het was een persoonlijk vertrouwenstestje van God aan het adres van de profeet; eentje die met vlag en wimpel is gehaald en waardoor de mensheid voorlopig is gespaard, of;
3. de datum wordt (opnieuw) verschoven vanwege een kleine misrekening van de profeet of een serieuze bedenking van God.

Na een eerdere vergissing van de datum, gebruikt Harold het eerste en de laatste excuus. Zie hier het filmpje. Harold kwam ermee na twee hele zware dagen. Toen de wereld niet verging, was hij namelijk stom geslagen van verbazing. Pas toen hij zijn nieuwe inzichten kreeg, leefde hij weer wat op.

Waarom geven onheilsprofeten het niet gewoon toe wanneer ze goed fout zitten?

Als ons zelfbeeld met daarbij horende wensen en dromen door de feiten worden tegengesproken dan ervaren we spanning en ongemak. Dat noemen we cognitieve dissonantie. De makkelijkste oplossing hiervoor is om de werkelijkheid (onbewust) te herinterpreteren zodat ze weer in overeenstemming zijn met je zelfbeeld en dromen. Lees hier hoe psycholoog Leon Festinger door het volgen van een apocalyptische doemcultus op dit fenomeen stuitte en er een naam aan gaf. Nog interessanter is de unieke documentaire over een andere ‘Harold’ die in 2007 de ondergang predikte: The End of the World Cult.

Er is de laatste tijd, onder grote invloed van de Positieve Psychologie-beweging, veel onderzoek gedaan naar geluk. Zoals eerder gezegd: geluk is een raar, ongrijpbaar ding. Het blijkt zowel afhankelijk van uiterlijke als innerlijke factoren. Voldoende ‘zaken’ als geld, slaap, beweging, keuzevrijheid, vriendschap, zinvol werk, intimiteit en een regering waar je op kunt bouwen helpen mee aan het algemene welzijn. Als je het gevoel hebt dat je over die zaken enige mate van controle ervaart en het lijden in je leven betekenisvolle plek kunt geven dan ben je waarschijnlijk een behoorlijk gelukkig mens. Geluk werkt volgens optimum waarden: zowel teveel als te weinig van iets maakt minder of net zo gelukkig. Meer geld dan wat je nodig hebt (om in je basisbehoeften te voorzien) maakt niet gelukkiger. Meer keuzevrijheid maakt mensen al snel minder tevreden, omdat ze sneller het knagende gevoel houden dat ze de verkeerde keuze hebben gemaakt. Te weinig beweging maakt loom, teveel geeft spierpijn en blessures. Enzovoorts.

De Vlaamse auteur Leo Bormans vindt dat mensen te weinig op de hoogte zijn van wat hen gelukkig maakt en vroeg aan honderd ‘geluksprofessoren’ uit vijftig landen om hun bevindingen over geluk op één A4-tje samen te vatten. De conclusies tekende Bormans op in Geluk: The World Book of Happiness, een ‘lijvig boek vol conclusies en aanbevelingen, opgetekend in gewone mensentaal, zonder esoterisch gewauwel, zonder moeilijke cijfertjes. ‘ Een ideaal boek voor in de WC, aldus deze recensie op de website Sargasso.

De kracht van de contactmakers in dit verhaal is dat ze vaak op een natuurlijke manier voor leuke interactie zorgen. Het voordeel daarvan is dat de meeste mensen geen onnodige achterdocht ontwikkelen en jij op een ontspannen manier kunt laten zien hoe geinig of sympathiek je bent. Zo kunnen jullie op een normale manier kennismaken zonder dat de aantrekkelijke toehoorder zich al teveel druk maakt over de vraag: ‘Wat moet deze vogel eigenlijk van me? En wil ik dat wel?’

Sociale situaties waarin je niet ‘toevallig’ contact kan maken vereisen meer risico. Misschien hou je daar juist wel van. Er zijn goede en slechte manieren om contact te maken als je geen direct aanknopingspunt hebt.

De beste openingszinnen zijn niet bijzonder, en dat hoeft ook niet want het gaat om een opening. Sommige mensen kunnen uren wachten totdat ze een ingeving krijgen van de meest briljante, meest pakkende openingszin ooit. Grote kans dat het niet werkt omdat het te bedacht is. Het maakt in de praktijk eigenlijk niet veel uit wat je zegt, hoe je het zegt en waarom je het zegt. Zeg gewoon iets. Als het niet heel ongepast is, is het vaak al voldoende. Als iemand zin heeft in een praatje, dan komt het wel goed. Uit onderzoek blijkt dat de normale openingen vaak nog het beste zijn. ‘Hoi’ of ‘hallo’ opent nog steeds de meeste deuren.

Weet je een leuke openingszin voor me?
Dat is de meest gehoorde vraag van mensen die succesvoller willen leren flirten. Er zijn zat leuke openingszinnen te bedenken, maar de leukste zijn de zinnen die in het moment zelf ontstaan. Een beetje echtheid helpt de boel ontdooien.

Als je zelf geen leuke zin kunt bedenken: een open vraag (waarop meerdere antwoorden mogelijk zijn in plaats van alleen ‘ja’ of ‘nee’) werkt goed om een gesprekje aan te knopen. Iets flauws als ‘leuk shirt, ik ga morgen voor mijn jarige broertje shoppen, waar heb je die gekocht? is genoeg. Iemand zal vast antwoorden, tenzij het een arrogant, onsympathiek mens is. En daar wil je sowieso niks mee. Een gesprek volgt gemakkelijk als je nieuwsgierig bent naar het antwoord. Zeg daarom iets wat dicht bij jezelf staat, en bij je past.

Een passende opmerking of vraag over de situatie of de persoon is prima. Het is daarom een pre als je er een gewoonte van maakt je omgeving te observeren en er geen issue van maakt daar af en toe tegen ‘willekeurige’ mensen wat over te zeggen. Mensen die af en toe leuke gedeelten uit hun innerlijke monoloog delen (zonder te bljven plakken) hebben meer kans op leuk, authentiek contact.

Denk er niet teveel over na, en ga niet eerst staren
Als je bijvoorbeeld in een willekeurige ruimte komt waar je niemand kent dan is het prima om al meteen even een contact-moment te hebben wanneer je iemand ziet. Een glimlach of terloopse opmerking is vaak al voldoende. Een neutrale openingszin over iets wat je opvalt is nog beter (“Pas op dat je niet op de tas van je vriendin gaat staan”). Dat maakt het voor jezelf en de ander minder bedreigend om later een echt praatje te maken. Je hebt de deur naar contact al geopend en neemt onnodige spanning en achterdocht weg. Als je zoals veel singles doen na een tijdje heen en weer staren (en jezelf moed inpraten) met strakke blik op iemand afstapt, dan kan dat al snel bedreigend overkomen. Hou het natuurlijk.

Nog een open deur waar je doorheen moet lopen: oefening baart kunst
Het helpt als je een creatieve prater bent en snel weet te reageren op wat de ander je voorschotelt. Maar het gebrek aan deze vaardigheid is meer door een gebrek aan oefening dan iets anders. Doe jezelf nooit te kort door te denken dat jij ‘geen talent’ hebt.’ Dat is excuus nummer voor een voor mensen om dan maar NIKS te doen en dus ook NIETS te leren.

De meesten van ons zijn te zelfbewust en hebben teveel storende gedachten a la ‘wat zal hij wel niet denken als dat ik dat vraag?’. Of: ‘Ik ben gewoon niet zo spontaan.’ ‘Het is geforceerd en storend om mensen aan te spreken.’ ‘Mensen moeten mij maar willen leren kennen.’

Zet je jezelf daarover heen. Oefening baart kunst. Je wordt er beter in, natuurlijker. Als je meer succes in de liefde wilt, of meer mensen wilt ontmoeten, dan moet je je niet teveel laten leiden door die innerlijke ruis. We hebben allemaal dat soort gedachten, maar neem ze niet te serieus. Zie het contact maken met je omgeving gewoon als een leerzaam experiment.

Maak gewoon een praatje zoals je met de groenteboer zou doen. Probeer niet heel geforceerd grappig te doen, of gelijk heel rake, treffende of diep intelligente dingen te zeggen. Je kent iemand niet, en de ander heeft al snel door dat het jou om het effect te doen is. Als je weinig weet te zeggen is het meest makkelijk om gewoon weer een open vraag te stellen. Een leuke, verrassende vraag waarop je echt antwoord wilt is niet echt nodig, maar het laat iemand wel echt nadenken. Je doorbreekt dat iemand op de automatische piloot antwoordt. Zo leer je iemand kennen en krijg je meer gelegenheid om te reageren op wat iemand zegt. Als iemand een beetje open staat, dan komt er waarschijnlijk wel een leuk gesprekje uit voort.

Liever niet doen:
- Je zelfwaarde laten afhangen van iemands reactie op jouw opening
- Direct heel grappig, leuk, intelligent of scherp uit de hoek willen komen
- Er een te ‘big deal’ van maken
- Storende, verlammende gedachten serieus nemen

Liever wel:
- Oefenen met ‘willekeurige’ mensen waarvan je weinig wilt of verwacht
- Observeren van mensen in hun situatie: wat valt op; wat vraag je je af?

Ik weet het, vandaag lijkt op zo’n typisch zonnig, niks-aan-de-hand-dagje. En toch, als je dit leest, dan is dat een klein wonder. Afgaande op bijbelkenner en radiopredikant Harold Camping is uitgerekend vandaag de dag dat de wereld vergaat: 21 mei, 2011. Natuurlijk is er al vaker voorspeld dat het de laatste dag zou zijn, en… we zijn er nog steeds, maar waarom zou het nu niet eens echt gebeuren? Harold heeft 70 jaar lang zijn bijbel nauwkeurig bestudeerd en weet het absoluut zeker. Hij ziet er ook wijs en oprecht uit, heel veel mensen geloven hem en ook de media heeft er veel aandacht aan geschonken. Al die ernstige mensen nemen hem vast niet voor niks serieus. Daarom neem ik nu voor de zekerheid afscheid van jullie. Ik ga naar het strand. Een mooie plek, hoe dan ook.

Dag allemaal.

P.s. Kun je dit bericht na vannacht onverhoopt toch lezen? Tot snel dan maar.

Mensen raken overtuigd als iemand zowel inhoudelijk als non-verbaal sterk is. Je kunt nog zulke goede argumenten hebben, zonder een beetje flow, kracht en oprechtheid in je manier van praten zul je anderen niet snel raken.

Een groep Amerikaanse psychologen analyseerde 1400 telefoontjes van professionele bellers die hun luisteraars moesten overhalen mee te doen aan een enquête. De resultaten zijn niet verrassend: zij die heel snel praten, weinig pauzes namen of iets te enthousiast klonken waren het minst succesvol.

De bellers die zo’n 3,5 woord per seconde praatten (redelijk snel) haalden veel meer mensen over dan bellers die heel snel of heel langzaam praatten. De onderzoekers vermoeden dat sneltreinpraters hun toehoorders het gevoel geven dat ze hen iets door de strot willen duwen, en dat langzame praters als ‘niet al te slim’ zijn of ‘erg betweterig’ worden gezien. Teveel variatie in toon wordt door luisteraars als ‘kunstmatig’ en ‘geforceerd’ ervaren. Als laatst vonden de onderzoekers dat de bellers die regelmatig pauzeerden, zo’n vier tot vijf keer per minuut succesvoller waren dan mensen die onafgebroken door ratelen. De laatsten klinken alsof ze een script uitlezen, onoprecht.

Voor de meeste mensen gaat bovenstaande vanzelf als ze enthousiast zijn over hun gespreksonderwerp en oprecht geïnteresseerd in hun luisteraars.

Nog maar een keer voor de mensen die het gemist hebben: die power balance-bandjes werken niet. Althans niet echt. Het is niet dat magisch resonerende hologram dat inwerkt op het quantum-energetische veld van jouw lichaam waardoor jij meer kracht en evenwicht ervaart. Neen, het zijn heel specifieke elektrische neurotransmitter-stromen opgewekt en subtiel gestuurd door jouw eigen encephalon die verantwoordelijk zijn voor de toegenomen lichaamscontrole. Oftewel, het werkt, omdat jij het gelooft. Een leuk en leerzaam testje:

De feestdrug xtc geeft een lekkere roes, maar regelmatig gebruik zorgt voor schadelijke katers. Op hersenscans is te zien dat de hippocampus – het hersengebiedje dat cruciaal is voor geheugen en herinnering – gemiddeld 10 % kleiner is bij regelmatige gebruikers. De gebrekkige doorbloeding van de hersenen die xtc veroorzaakt zorgt ervoor dat sommige hersencellen afsterven. Dat maakt grondig nadenken en herinneren iets lastiger. Zorgelijk, erkent neuroradioloog Liesbeth Reneman het Amsterdams Medisch Centrum (AMC), maar voor stellige uitspraken is het nog veel te vroeg. De neuroradioloog wil binnenkort ook andere hersengebieden van xct-gebruikers vergelijken met die van cleane proefpersonen.

Uit eerdere onderzoeken bleek ook dat regelmatig gebruik van xtc een nadelige invloed kan hebben op stemming. Het maakt de kans op angstaanvallen en depressies groter.

Er gaat niks boven een ouderwets, opzwepend muziekje om jezelf op te peppen.

We hebben een speciaal circuit in de hersenen dat verantwoordelijk is voor het herkennen en lezen van gezichten. Dat weten we vooral omdat dit systeem bij sommige mensen kapot is of ontbreekt.

We vallen onbewust op partners wier gezichtsverhoudingen op de onze lijken en we herkennen het meteen als we iemand heel mooi of onaantrekkelijk vinden. En toch? Schoonheid zit in het oog van de toeschouwer. Een toeschouwer die heeft geleerd van veredelde vissenkoppen te houden. De BBC laat in een minuut de evolutie van ons menselijk gezicht zien. En jep, ook Doutzen heeft een fish face, een hele gave.

Dit is de inleiding van een dossier over de periode die voor sommigen als een eindeloze nachtmerrie voelt, voor anderen als een vochtige droom en voor de meesten iets daartussen: het leven als single.

Op het gebied van liefde, seks en bijhorende communicatie hebben de meesten van ons een opleiding gevolgd. Gewoon proberen, aanmodderen en door schade en schande wijs worden: dat is zo’n beetje het advies dat we meekrijgen van onze omgeving. Meestal volstaat het – de natuur redt zichzelf wel – maar vaak is het eigenlijk niet goed genoeg. Jammer, want liefde is een van de belangrijkste drijfveren en meest geluksbepalende onderdelen van ons leven. Een gebrek aan intimiteit en seks maakt zelfs de meest succesvollen onder ons tot zure besjes.

Als psycholoog en toevallige eigenaar van een datingsite heb ik een unieke kijk op de verschillende manieren waarop singles deze periode beleven en doorkomen. Een ding hebben we gemeen: we houden allemaal van short-cuts en willen zo snel mogelijk ter bestemming aankomen. Dat geldt ook voor de liefde. Na een periode van ploeteren, daten en geen of halfbakken affaires willen de meesten van ons een fijne relatie zonder al teveel twijfel of strijd. De meesten van ons daten het liefst helemaal niet. Het Liefdespad is verwarrend, je kan gekwetst worden, besmettelijke ziekten oplopen en schrikken van iemands dvd-collectie.

Om deze reden zullen we zelfs in een slechte relatie blijven hangen totdat het echt niet meer gaat. Ik heb goed nieuws: als je eenmaal uit die comfortabele bubbel springt zul je zien dat het meevalt. Het kan zelfs leuk en inspirerend als je – op frisse manieren – contact maakt met de mensen die je interessant vindt.

Eerst nog redelijk onschuldig, maar na verloop van tijd gaan we er meer en meer spanning in brengen. Laten we eerlijk zijn: seks en lichamelijke intimiteit zijn best belangrijk. ‘Datetiquette’, oogcontact, een prettig gesprek, versiertrucs, daten met meerdere mensen, effectief internetdaten. Je bent alleenstaand en je wilt wat… laat ons er eens middenin duiken.

Daten, contact maken en flirten
Help, ik wil zo graag!
Bemoei je met de wereld: kruip uit je schulp
Lang vrijgezel geweest? Zorg dat je opvalt
Datiquette en hoe je een verpletterende eerste indruk achterlaat
Zeven leuke wetenschappelijke weetjes over daten
Dumpen voor dummies: de kunst van het kwetsen

Partnerkeus: over rozen en doornen
Op de juiste vallen kun je dat leren?
Val jij op je opposite? Echt niet
Ontluikende liefde: geef elkaar een kans
Pas op voor foute types!
De heftigste waan van allemaal: verliefdheid
De illusie van de foute man
Dilemma of niet? Daten met meerderen tegelijk

Zelfvertrouwen & andere issues
Dag meneer Psycholoog, een nieuw zelfbeeld graag!
Twee smeermiddelen voor betere seks
Leren van liefde: rozen komen niet zonder doornen
Oud liefdeszeer: schrijf het van je af

Communicatie algemeen
Dossier: communiceren kun je leren

Online daten
Internetdaten: de voor- en nadelen
Weet wie je date
Het grote probleem van online daten: keuzemoeheid
Relatiebemiddeling en wetenschappelijke datingsites: geldverspilling?
Goedbedoelde profielteksten (met vrije vertaling)