Weblog van psycholoog Marcelino Lopez

Angst en geluk liggen dicht bij elkaar. De versmelting van zoutig angstzweet met de zoete geur van zelfoverwinning zorgen mogelijk voor de meest memorabele momenten van je leven. Je durfde eigenlijk niet, maar deed het toch. En je hebt het overleefd. Met trillende benen en bonzend hart besef je ineens weer dat je leeft! En hoe bijzonder dat is.

Angst is een gezonde fysieke reactie als er gevaar dreigt. Het is het alarmsysteem van het lichaam om je te beschermen. Het haalt je direct uit je hoofd, zodat je iets doet: wegrennen, vechten, gillen of verstijven. De explosie aan adrenaline die vrijkomt maakt je alert en wakker. Dat verklaart dat gevoel dat je ‘leeft’. Je moet voelen dat je een lichaam hebt, om het überhaupt te willen beschermen. Dit gevoel van hevige opwinding kan, afhankelijk van wie je bent, zowel verlammend als verslavend zijn. Jawel, sommigen zijn verslaafd aan angst en hoge doses adrenaline.

Waar sommige mensen – iets te bewust van de kwetsbaarheid van hun lichaam – zichzelf vrijwillig opsluiten in hun huis, heeft een kleine minderheid af en toe een levensbedreigende situatie nodig om te voelen dat het leven waarde heeft. Als freelance watersportjournalist heb ik in het verleden veel bigwave-surfers geïnterviewd. Jongens (en een paar meiden) die zich puur voor de lol door tsunami-achtige golven laten opjagen. Pas dan voelen ze hun bloed echt stromen. Ze weten dat er een redelijke kans bestaat dat het een keer goed kan misgaan. Ze hebben allemaal meerdere vrienden verloren aan de oceaan, e toch, het voelt voor hun niet als een vrijwillige keuze. When the going gets tough moeten zij het water op. In de woorden van bigwave-surflegende Laird Hamilton: “Het gaat snel bergafwaarts met me als ik stop levensgevaarlijke risico’ s te nemen.” Het is duidelijk dat deze man dit figuurlijk bedoelt. Hij doet niets liever dan bergen van water afrijden en is nog steeds op jacht naar de 100 ft golf (33 meter). Hij wil de eerste zijn die zo’n beest weet te overleven.

De meesten van ons zitten qua angst ergens tussen een agorafoob en Laird Hamilton in. En dat is maar goed ook. Zonder angst wordt leven echt gevaarlijk, maar iets teveel en er is niks aan.

Wanneer de angst ons beperkt, willen we ervan af. Al is het maar omdat niemand zichzelf als een bang vogeltje wil zien. Het doet ons zelfbeeld geen goed, en we schamen ons als we banger zijn uitgevallen dan onze vrienden. Meestal lukt het ons een excuus te verzinnen waarom we onze spoken niet confronteren: weer die migraine, die knie is nog niet 100%, je vriendin heeft je niet laten slapen. Onderwijl voelen we ons laf en zijn we jaloers op de overwinningsroes van anderen wanneer ze half hijgend, half lachend een uitdaging hebben overleefd. Zij genieten straks meer van hun zuurverdiende avondmaal. Durfde jij ook maar.

Over angst in het algemeen bestaat het misverstand dat het goed is te weten waar het vandaan komt. Pas als je inzicht hebt in jezelf kun je veranderen. Toch? Onzin, weten ervaren coaches en therapeuten. Er is geen betere methode om verandering uit te stellen dan het zoeken naar een waarom. Je rechtvaardigt alleen maar waarom je NU niks doet. Als je jezelf minder wilt laten leiden door verlammende angsten en beperkende gedachten dan heb je meer aan een andere strategie:

Stop met vermijden!

De meest effectieve techniek tegen angst is stoppen met vermijden van datgene waar je bang voor bent. Angst en vermijding zijn elkaars beste vrienden. Sterker nog: zonder de één bestaat de ander niet, kop en munt. Door te vermijden voed je angst, en hoe langer je iets succesvol weet te vermijden hoe groter de angst voor de angst wordt.

Daarom dan hier weer eens mijn belangrijkste en enige advies:

Poep af en toe maar eens lekker in je broek. Grote kans dat niemand het ziet.

Je stemming heeft invloed op wat en hoe je waarneemt, bevestigt dit onderzoek. Da’s eigenlijk geen nieuws, maar het is een wel een leuke reminder om een negatieve bui niet zo serieus te nemen en meer te letten op vrolijke signalen in je omgeving, zoals lachgezichten.

De onderzoekers lieten proefpersonen tijdens het luisteren naar muziek verschillende smileys zien. Tijdens een vrolijk deuntje herkenden de proefpersonen vaker de vrolijke smileys en tijdens droevige muziek herkenden ze eerder de droevige smileys. “Opvallender nog was dat mensen ook smileys zagen die overeenkwamen met de muziek die ze hoorden, terwijl die er niet waren”, aldus onderzoeker Jacob Jolij.

Om ons brein beter te begrijpen is het nuttig te leren van mensen die door een ziekte, ongeluk of genetische afwijking bepaalde mentale handicaps of superieure hersencapaciteiten hebben. Behandelende neuropsychiaters zoals Oliver Sacks en Todd Feinberg hebben boeken vol geschreven met vreemde beschrijvingen van echte patiënten. Het bekendste boek is Sacks besteller’ De man die zijn vrouw voor een hoed hield.’

Kleine schade aan het brein en haar verbindingen kan de meest vreemde fenomenen opleveren. Mensen die voorheen geestelijk volledig normaal functioneerden kunnen zich ineens bedreigd voelen door hun spiegelbeeld, denken dat hun dochter een dubbelgangster is of, worden aangevallen door een van hun handen, of vragen zich continu af van wie hun rechterbeen eigenlijk is. Ons zelfbewustzijn dat wij zo voor lief nemen is erg taai, maar lang niet zo vanzelfsprekend als het lijkt.

Hoe het kan dat uit die wirwar van hersenacitiviteit en ontelbare verbindingen tussen verschillende hersengebieden een ‘ik’ tot stand komt is nog steeds onduidelijk. Het bewustzijn is voor wetenschappers nog altijd een groot mysterie. Zonder te vervallen tot religieus of spiritueel jargon proberen neurologen grip te krijgen op de processen die achter het scherm van ons bewustzijn schuilgaan. Dat is geen makkelijke opgave, maar door middel van nieuwe technieken, zoals fMRI, kunnen hersenwetenschappers tegenwoordig ons brein in actie bestuderen. Ze kunnen zien welke hersendelen betrokken zijn bij bepaalde acties, gevoelens en gedachten. Dat is heel leerzaam. Veel inzichten verkrijgen ze daarbij door normale mensen met bijzondere, soms hartverscheurende verhalen.

In dit dossier verzamelen en behandelen we gaandeweg goed gedocumenteerde afwijkingen in het bewustzijn. Stuk voor stuk fascinerende fenomenen. Ook kleine ‘afwijkingen’ die mensen zoals jij en ik regelmatig ervaren, zoals een déja-vu, lucide dromen, slaapwandelen en black-outs, zullen de revue passeren.

Niet-alledaagse vreemde fenomenen
Amnesie: ‘Oh, helemaal vergeten.’
Het ‘vreemde hand’-syndroom: ‘Help, mijn hand valt me aan!’
Somambulisme: het lichaam maakt er een eigen feestje van
Superieur autobiografisch geheugen: weet jij wat je 13 juli 1998 als ontbijt at?

Alledaagse vreemde fenomenen
Lucide dromen: ‘Droom ik nou?’
Déja-vu: ‘Dit heb ik al eens gelezen.’
Black-out: ‘En toen ging het licht uit…’
Aha-erlebnis: ‘Nu snap ik het!’
Het Mc-Gurk-effect: je hoort wat je ziet

De hersenen, ook wel encephalon of brein, genoemd, vormen het deel van het centrale zenuwstelsel dat veilig binnen onze schedel ‘drijft’. Ondanks dat de hersenen lijken op een grote, grijze walnoot (van ongeveer 1,3 kilo) is dit het meest complexe menselijke orgaan: het is opgebouwd uit talloze gespecialiseerde gebieden en tientallen miljarden neuronen (zenuwcellen) waarvan elk in verbinding staat met legio andere neuronen (soms duizenden). Die complexiteit en onderlinge verbondenheid is nodig om alle essentiële processen te regelen; zowel de autonome lichaamsfuncties als ademhaling, temperatuur en hartslag, als hogere mentale functies (denken, voelen, herinneren, doelgericht bewegen). De hersenen vormen het waarnemende, aansturende, controlerende en informatieverwerkende orgaan van ons lichaam. Hersenwetenschappers leren steeds meer over de hersenen, maar het blijft nog steeds de grote vraag hoe deze walnoot ons het gevoel van ‘ik’ kan geven.

Globaal zijn de hersenen in te delen in de hersenstam, het cerebellum (kleine hersenen) en de grote hersenen. De grote hersenen zijn verdeeld in twee hemisferen, met elkaar verbonden door de corpus callosum (hersenbalk). De hersenbalk zorgt ervoor dat belangrijke informatie tussen de twee helften voortdurend wordt uitgewisseld.

Hoe meer een hersengedeelte aan de oppervlakte ligt, hoe jonger (en menselijker) in de evolutie dat gedeelte is. Planning, taal en beschaving zitten aan de oppervlakte (hersenschors), primitieve instincten, angsten en verlangens liggen dieper (hersenstam en cerebellum). Onze hersenen zijn gemaakt om gedrag te automatiseren in de hersenstam zodat we er verder niet over na hoeven te denken. Dat vergroot de overlevingskans. De diepere, dierlijke hersengebieden, die we delen met reptielen en zoogdieren, zijn veel bepalender dan de jongere, meer aan de oppervlakte gelegen hersengebieden. Ziehier de reden waarom veranderen van destructieve gewoonten zo verdomd moeilijk is.

Leuke wetenswaardigheid: de hersenen zelf voelen geen pijn (blijkbaar deden de Pre-Colombiaanse Inca’s al aan hersenoperaties zonder verdoving), maar wel is ons brein gemaakt om de pijn elders in het lichaam te lokaliseren.

Meer lezen: klik hier

Hoewel de meesten van ons niet meer geloven in bezetenheid door kwade entiteiten blijft slaapwandelen een mysterieus fenomeen. Twee op tien mensen spoken tijdens de diepe slaap (slow wave sleep) weleens rond. Meestal zijn het jongeren onder de 18. Ondanks dat de slaapwandelaar de ogen open heeft en zich bewust is van zijn omgeving ontbreekt ‘de geest in de machine’. Slaapwandelen – of somnambulisme zoals deze schemerige activiteit ook wordt genoemd – gaat verder dan wandelen alleen. Koken, baden, masturberen, seksen, autorijden, gebouwen beklimmen en het plegen van een moord: Het zijn allemaal geregistreerde activiteiten van mensen die eigenlijk in diepe slaap verkeerden. Het schijnt dat ongeveer twee op de tien mensen wel eens aan slaapwandelen. De ogen zijn daarbij open, er is bewustzijn van de omgeving, maar er is geen ‘geest in de machine’. Heldere oorzaken van waarom de een dagelijks slaapwandelt en de ander niet, zijn onbekend. Wat we wel weten is dat, terwijl iemand in diepe slaap verkeert, diens motorisch hersencentrum kan ontwaken om er een geheel eigen feestje van te maken.

De psychologie van tegenwoordig is allang niet meer zo naargeestig en anaal-gepreoccupeerd als toen het in opkomst kwam. Waar Freud (de pijprokende, coke snuivende, MILF-georïenteerde, psychotherapeut die alle psychologen een slecht imago heeft gegeven) zich vooral bezighield met de herkomst van neurosen en angsten, zijn psychologen tegenwoordig meer geïnteresseerd in positieve gevoelens en hogere bewustzijnstoestanden. Deze zoektocht in de psychologie heet dan ook heel toepasselijk: Positieve Psychologie. Een van haar belangrijkste concepten is: flow. Een term die ik ook vaak van mijn surfgenootjes hoor wanneer zij hun favoriete bezigheid beschrijven.

Als ik een buitenstaander moet uitleggen waarom ik surf, en wat er zo verslavend aan vindt, dan… weet ik het eigenlijk niet. Het voelt lekker, maar waarom? Op zich is surfen namelijk een uiterst nutteloze bezigheid: naar ‘buiten’ peddelen om me naar ‘binnen’ te laten voeren op het eerste de beste golfje. Het is vergelijkbaar met het onvermoeibare heen-en-weer-gewaggel van Dido die zijn stok ophaalt. En nog een keer. En nog een keer. Waarom doet Dido het? Misschien om zijn baasje te pleasen. Waarom doe ik het?

De Hongaarse psycholoog Mihály Csíkszentmihályi (hierna om overduidelijke redenen M te noemen) heeft zich gespecialiseerd in dit soort vragen. Hoewel het juist uitspreken van zijn naam al voor hoofdpijn zorgt, heeft hij met zijn zoektocht het concept flow op de wetenschappelijke kaart gezet. Zijn boek Flow werd een enorme bestseller en hij werd een van de sleutelfiguren van de Positieve Psychologie.

Meneer M merkte dat mensen het gelukkigst zijn als zij in een staat verkeren waarin ze helemaal opgaan in de activiteit waarmee ze bezig zijn. De mensen die hij interviewde voor zijn geluksonderzoek gebruikten heel vaak metaforen die te maken hadden met ‘stromend water’. Ze hadden in hun gelukkigste momenten het gevoel alsof ze opgingen in de waterstroom waarin ze meevloeiden – of het nou schilderen, dansen of hardlopen was. De term ‘go with the flow’ gaat daarover. Het klinkt natuurlijk verdacht veel als surfen.

Flow ontstaat volgens M wanneer je een doel in het hier-en-nu voor ogen hebt dat om focus en directe feedback vraagt, omdat het anders – als je even niet oplet – misgaat. Het gaat om een bezigheid, passend bij jouw skills, die het uiterste van je vraagt. Net niet te moeilijk dus. Die focus geeft jou de mogelijkheid jezelf te vergeten, één te worden met wat je doet en daarbij elk gevoel van tijd te vergeten. Mensen die in de flow zitten vergeten vaak zelfs de noden van hun lichaam (honger, dorst, een botbreuk) omdat de activiteit in zichzelf zo belonend is (en niet (alleen) om het geld of de roem achteraf). Flow is de hoofdprijs.

In je hersenen kunnen neuropsychologen de flow duidelijk terugzien. Het heeft min of meer eenzelfde uitwerking als cocaïne – jammer dat Freud dat destijds niet wist.

Hoewel het willen ervaren van flow datgene is wat surfers door weer en wind naar het strand drijft, is het niet iets dat ze makkelijk cadeau krijgen. De meeste surfsessies zijn namelijk gewoon ‘lekker’. Ook prima, maar voor flow is iets extra’s nodig. Je kunt jezelf niet in een flow forceren, of zelfs maar voorspellen wanneer het jouw beurt is. Het gebeurt gewoon. Wanneer alles op bijna magische manier samenkomt. De golven, de juiste stemming, een prettig zonnetje, goede vrienden in de buurt.

Flow klinkt bijzonder relaxt, maar zonder uitzondering gaan er maanden- of jarenlange voorbereidingen aan vooraf. Voor de meeste surfers zijn die gekoppeld aan vernederende sessies in slappe blubber, ruzies met agressieve locals, doodsangsten wanneer de golven stukken hoger zijn dan ze vanaf het strand lijken, en het pijnlijke gevoel uit zoute bubbels te bestaan na een flinke spoelpartij.

Voordat je in de flow komt, moet vaak keihard gebuffeld worden.

De liefelijke term ‘flow’ mag daarom best vervangen worden door een meer toepasselijke naam. Het Mihály Csíkszentmihályi-gevoel bijvoorbeeld.

Deze man heeft het Mihály Csíkszentmihályi-gevoel goed te pakken!

Ik houd van samenvattingen, overzichten en schema’s. Zoveel mogelijk informatie in zo weinig mogelijk tijd. Eerst het raamwerk, dan de gedetailleerde invulling, zo leer ik het liefst. Daarom ben ik erg blij met onderstaande lezing. Ben je niet goed op de hoogte van wat de laatste generaties aan slimme jongens en meiden te weten zijn gekomen over onszelf en het complexe universum waarin we leven? In 18 minuten ben je helemaal bij. Met dank aan TED, historicus David Christian en al die ingewikkelde processen waar-ie het over heeft.

En nu we het er toch over hebben hier nog een mysterieuze boodschap in een voedingsmiddel. Eentje die bewijst dat God niet bestaat?

Het zijn niet alleen gezichten van heiligen zoals Jezus of Maria die zichzelf op wonderbaarlijke wijze manifesteren op voedingsmiddelen. Ook bijna-prinsessen genieten blijkbaar zulk een magisch voorrecht. Kate Middleton, toekomstige vrouw van Prins William van Wales, is onlangs gesignaleerd op een snoepje. Voor slechts 500 pond heb jij de mysterieuze manifestatie van een vrouw die binnenkort een heuse prinses wordt.

Ons leven is beperkt. Als je dit ontkent heb je waarschijnlijk teveel Deepak Chopra gelezen of je weet niet wat je zegt. Een mooi voorbeeld om onze beperkingen te illustreren: ‘Hoe is het om enig kind te zijn?‘ vroeg een geïnteresseerde tante aan haar twaalfjarige neefje. ‘Ik weet niet,‘ luidde het antwoord, ‘ik heb nooit broers of zussen gehad.’

Elk perspectief dat je inneemt is noodgedwongen beperkt en subjectief. Als je kijkt naar links, kijk je niet naar rechts. Daar begint de beperking. Je werkelijkheidbeleving wordt verder gekleurd door tal van toevalligheden: waar je geografisch staat, je geslacht, de staat van je hersenen, je cultuur, je gezondheid, je leeftijd, je scholing. Een superpsycholoog zou het niet kunnen ontrafelen.

Ik zal waarschijnlijk nooit weten hoe het is om een zwangere vrouw te zijn, een gediscrimineerde homo, een seriemoordenaar zonder medeleven, een Middeleeuws boertje. Sterker nog: ik zal waarschijnlijk niet eens weten hoe het is om langer dan een week een gelijkmoedige, opgeruimde blije vogel te zijn. Ik vermoed dat ik de wereld altijd via deze chaotische, wisselvallige, grillige persoonlijkheid zal moeten beleven.

Vroeger zat me dat dwars, die beperking van het zijn van mijzelf. Langzaam begin ik aan mezelf te wennen. Ik moet het er maar mee doen. Ik vermoed dat ik door mijn toegenomen acceptatie steeds meer een karikatuur van mezelf aan het worden ben, automatisch varende op oude gewoonten en hardnekkige neigingen. De makkelijkste weg kiezen, laat opstaan, afspraken afzeggen of vergeten, agenda onaangeroerd raken, ontspannen als de situatie het maar even toelaat, het laatste stukje taart weggrissen. Ik heb mezelf vaak genoeg in verschillende keurslijven proberen te dwingen, allemaal zonder succes. Ik zal nooit die hardwerkende, gefocuste, succesvolle, consistente… eh puntjepuntje worden.

Zie je, ik ben nu zelfs al vergeten waar dat puntjepuntje ook alweer voor stond.

Ik houd teveel van mijn beperkingen.